RajBoardExam
संस्कृत (Sanskrit)हिंदी माध्यम2026-27

RBSE Class 10 Sanskrit Chapter 1 Solutions in Hindi — शुचिपर्यावरणम् | शेमुषी भाग-2 हल, अनुवाद

📅 अंतिम अपडेट: 2026-09-10📖 RBSE/NCERT Solutions
भाग 1 — समाधान (Textbook Solutions)

📖 1. समाधान: पाठ्यपुस्तकस्य प्रश्नोत्तराणि (अभ्यासः हल)

राजस्थान बोर्ड कक्षा 10 संस्कृत (शेमुषी भाग-2) — पाठ्यपुस्तक के सभी अभ्यास प्रश्नों के प्रामाणिक एवं विस्तृत उत्तर।

पाठ्यपुस्तकस्य प्रश्नोत्तराणि

प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत-

(क) अत्र जीवितं कीदृशं जातम्?

उत्तरम्-दुर्वहम्।

(ख) अनिशं महानगरमध्ये किं प्रचलति?

उत्तरम्-कालायसचक्रम्।

(ग) कुत्सितवस्तुमिश्रितं किमस्ति?

उत्तरम्-भक्ष्यम्।

(घ) अहं कस्मै जीवनं कामये?

उत्तरम्-मानवाय।

(ङ) केषां माला रमणीया?

उत्तरम्-हरिततरूणां ललितलतानाम् माला रमणीया। (माध्य. शिक्षा बोर्ड, 2023)

प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत-

(क) कविः किमर्थं प्रकृतेः शरणम् इच्छति?

(कवि किसलिए प्रकृति की शरण चाहता है?)

उत्तरम्-अत्र महानगरे जीवितं दुर्वहं जातम्, अतः कविः प्रकृतेः शरणम् इच्छति।

(यहाँ महानगर में जीवन कठिन/दूभर हो गया है, इसलिए कवि प्रकृति की शरण में जाना चाहता है।)

(ख) कस्मात् कारणात् महानगरेषु संसरणं कठिनं वर्तते?

(किस कारण से महानगरों में चलना कठिन है?)

उत्तरम्-महानगरेषु धूमं मुञ्चन्ती कोलाहलं च वितरन्ती अनन्ताः यानानां पङ्क्तयः सन्ति, अस्मात् कारणात् तत्र संसरणं कठिनं वर्तते।

(महानगरों में धुआँ छोड़ती हुई और कोलाहल करती हुई अनन्त वाहनों की कतारें हैं, इसलिए वहाँ चलना कठिन है।)

(ग) अस्माकं पर्यावरणे किं किं दूषितम् अस्ति?

(हमारे पर्यावरण में क्या-क्या दूषित हैं?)

--- [ पृष्ठ संख्या: 21 ] ---

उत्तरम्—अस्माकं पर्यावरणे वायुमण्डलम्, जलम्, भक्ष्यम् सम्पूर्णञ्च धरातलं दूषितम् अस्ति।

(हमारे पर्यावरण में वायुमण्डल, जल, खाने योग्य वस्तुएँ और सम्पूर्ण पृथ्वी ही दूषित है।)

(घ) कविः कुत्र सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति? (माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2021-22)

(कवि कहाँ चलना चाहता है?)

उत्तरम्—कविः ग्रामान्ते एकान्ते कान्तारे सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति।

(कवि गाँव के बाहर एकान्त वन में चलना चाहता है।)

(ङ) स्वस्थजीवनाय कीदृशे वातावरणे भ्रमणीयम्?

(स्वस्थ जीवन के लिए किस प्रकार के वातावरण में भ्रमण करना चाहिए?)

उत्तरम्—स्वस्थजीवनाय शुद्धवातावरणे भ्रमणीयम्।

(स्वस्थ जीवन के लिए शुद्ध वातावरण में भ्रमण करना चाहिए।)

(च) अन्तिमे पद्यांशे कवेः का कामना अस्ति?

(अन्तिम पद्य में कवि की क्या कामना है?)

उत्तरम्—अन्तिमे पद्यांशे कविः मानवाय जीवनस्य कामनां करोति।

(अन्तिम पद्य में कवि ने मानव के लिए जीवन की कामना की है।)

प्रश्न 3. सन्धि/सन्धिच्छेदं कुरुत-

(क) प्रकृतिः + .......... = प्रकृतिरेव

(ख) स्यात् + .......... + .......... = स्यान्नैव

(ग) .......... + अनन्ताः = ह्यनन्ताः

(घ) बहिः + अन्तः + जगति = ..........

(ङ) .......... + नगरात् = अस्मान्नगरात्

(च) सम् + चरणम् = ..........

(छ) धूमम् + मुञ्चति = ..........

उत्तरम्—

(क) प्रकृतिः + एव = प्रकृतिरेव

(ख) स्यात् + न + एव = स्यान्नैव

(ग) हि + अनन्ताः = ह्यनन्ताः

(घ) बहिः + अन्तः + जगति = बहिरन्तर्जगति

(ङ) अस्मात् + नगरात् = अस्मान्नगरात्

(च) सम् + चरणम् = सञ्चरणम्

(छ) धूमम् + मुञ्चति = धूमं मुञ्चति

प्रश्न 4. अधोलिखितानाम् अव्ययानां सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयत-

भृशम्, यत्र, तत्र, अत्र, अपि, एव, सदा, बहिः।

(क) इदानीं वायुमण्डलं .................... प्रदूषितमस्ति।

(ख) .................... जीवनं दुर्वहम् अस्ति।

(ग) प्राकृतिक-वातावरणे क्षणं सञ्चरणम् .................... लाभदायकं भवति।

(घ) पर्यावरणस्य संरक्षणम् .................... प्रकृतेः आराधना।

(ङ) .................... समयस्य सदुपयोगः करणीयः।

(च) भूकम्पित-समये .................... गमनमेव उचितं भवति।

(छ) .................... हरीतिमा .................... शुचि पर्यावरणम्।

उत्तरम्—

(क) इदानीं वायुमण्डलं भृशम् प्रदूषितमस्ति।

(ख) अत्र जीवनं दुर्वहम् अस्ति।

(ग) प्राकृतिक-वातावरणे क्षणं सञ्चरणम् अपि लाभदायकं भवति।

(घ) पर्यावरणस्य संरक्षणम् एव प्रकृतेः आराधना।

(ङ) सदा समयस्य सदुपयोगः करणीयः।

(च) भूकम्पित-समये बहिः गमनमेव उचितं भवति।

(छ) यत्र हरीतिमा तत्र शुचि पर्यावरणम्।

--- [ पृष्ठ संख्या: 22 ] ---

प्रश्नोत्तराणि:

प्रश्न 5. (अ) अधोलिखितानां पदानां पर्यायपदं लिखत-

(क) सलिलम् ....................

(ख) आम्रम् ....................

(ग) वनम् ....................

(घ) शरीरम् ....................

(ङ) कुटिलम् ....................

(च) पाषाणः ....................

उत्तरम्—

(क) सलिलम् - जलम्

(ख) आम्रम् - रसालम्

(ग) वनम् - काननम्

(घ) शरीरम् - तनुः

(ङ) कुटिलम् - वक्रम्

(च) पाषाणः - प्रस्तरः

(आ) अधोलिखितानां पदानां विलोमपदानि पाठात् चित्वा लिखत-

(क) सुकरम् ....................

(ख) दूषितम् ....................

(ग) गृहणन्ती ....................

(घ) निर्मलम् ....................

(ङ) दानवाय ....................

(च) सान्ताः ....................

उत्तरम्—

(क) सुकरम् - दुर्वहम्

(ख) दूषितम् - भूषितम्

(ग) गृहणन्ती - वितरन्ती

(घ) निर्मलम् - समलम्

(ङ) दानवाय - मानवाय

(च) सान्ताः - अनन्ताः

प्रश्न 6. उदाहरणमनुसृत्य पाठात् चित्वा च समस्तपदानि समासनाम च लिखत-

यथा- विग्रह-वाक्यानि

समस्तपदानि

समासनाम

(क) मलेन सहितम्

समलम्

अव्ययीभाव

(ख) हरिताः च ये तरवः (तेषां)

....................

(ग) ललिताः च याः लताः (तासाम्)

....................

(घ) नवा मालिका

....................

(ङ) धृतः सुखसन्देशः येन (तम्)

....................

(च) कज्जलम इव मलिनम्

....................

(छ) दुर्दान्तैः दशनैः

....................

उत्तरम्—

विग्रह-वाक्यानि

समस्तपदानि

समासनाम

(क) मलेन सहितम्

समलम्

अव्ययीभाव

(ख) हरिताः च ये तरवः (तेषां)

हरिततरूणाम्

कर्मधारय

(ग) ललिताः च याः लताः (तासाम्)

ललितलतानाम्

कर्मधारय

(घ) नवा मालिका

नवमालिका

कर्मधारय

(ङ) धृतः सुखसन्देशः येन (तम्)

धृतसुखसन्देशम्

बहुव्रीहि

(च) कज्जलम इव मलिनम्

कज्जलमलिनम्

कर्मधारय

(छ) दुर्दान्तैः दशनैः

दुर्दान्तदशनैः

कर्मधारय

प्रश्न 7. रेखाङ्कित-पदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) शकटयानम् कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति।

( प्रश्न बैंक )

--- [ पृष्ठ संख्या: 23 ] ---

(ख) उद्याने पक्षिणां कलरवं चेतः प्रसादयति। (माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2021-22)

(ग) पाषाणीसभ्यतायां लतातर्गुल्माः प्रस्तर तले पिष्टाः सन्ति।

(घ) महानगरोषु वाहनानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति।

(ङ) प्रकृत्याः सन्निधौ वास्तविकं सुखं विद्यते।

उत्तरम्-प्रश्ननिर्माणम्-

(क) शकटीयानं कीदृशं धूमं मुञ्चति?

(ख) उद्याने केषां कलरवं चेतः प्रसादयति?

(ग) पाषाणीसभ्यतायां के प्रस्तर तले पिष्टाः सन्ति?

(घ) कुत्र वाहनानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति?

(ङ) कस्याः सन्निधौ वास्तविकं सुखं विद्यते?

[योग्यताविस्तारः बॉक्स]

कक्षा 10 संस्कृत पाठ 1 शुचिपर्यावरणम् चित्र 1

योग्यताविस्तारः

समास-समसनं समासः

समास का शाब्दिक अर्थ होता है-संक्षेप। दो या दो से अधिक शब्दों के मिलने से जो नया और संक्षिप्त रूप बनता है वह समास कहलाता है। समास के मुख्यतः चार भेद हैं-

1. अव्ययीभाव 2. तत्पुरुष 3. बहुव्रीहि 4. द्वन्द्व

1. अव्ययीभाव

इस समास में पहला पद अव्यय होता है और वही प्रधान होता है और समस्तपद अव्यय बन जाता है।

यथा-निर्मक्षिकम्-मक्षिकाणाम् अभावः।

यहाँ प्रथमपद निर् है और द्वितीयपद मक्षिकम् है। यहाँ मक्षिका की प्रधानता न होकर मक्षिका का अभाव प्रधान है, अतः यहाँ अव्ययीभाव समास है। कुछ अन्य उदाहरण देखें-

(i) उपग्रामम् - ग्रामस्य समीपे - (समीपता की प्रधानता)

(ii) निर्जनम् - जनानाम् अभावः - (अभाव की प्रधानता)

(iii) अनुरथम् - रथस्य पश्चात् - (पश्चात् की प्रधानता)

(iv) प्रतिगृहम् - गृहं गृहं प्रति - (प्रत्येक की प्रधानता)

(v) यथाशक्ति - शक्तिम् अनतिक्रम्य - (सीमा की प्रधानता)

(vi) सचक्रम् - चक्रेण सहितम् - (सहित की प्रधानता)

2. तत्पुरुष-'प्रायेण उत्तरपदप्रधानः तत्पुरुषः' इस समास में प्रायः उत्तरपद की प्रधानता होती है और पूर्व पद उत्तरपद के विशेषण का कार्य करता है। समस्तपद में पूर्वपद की विभक्ति का लोप हो जाता है।

यथा-राजपुरुषः अर्थात् राजा का पुरुष। यहाँ राजा की प्रधानता न होकर पुरुष की प्रधानता है।

(i) ग्रामगतः - ग्रामं गतः।

(ii) शरणागतः - शरणम् आगतः।

(iii) देशभक्तः - देशस्य भक्तः।

(iv) सिंहभीतः - सिंहात् भीतः।

(v) भयापन्नः - भयम् आपन्नः।

(vi) हरित्रातः - हरिणा त्रातः।

तत्पुरुष समास के दो प्रमुख भेद हैं-कर्मधारय और द्विगु।

(i) कर्मधारय- इस समास में एक पद विशेष्य तथा दूसरा पद पहले पद का विशेषण होता है। विशेषण विशेष्य भाव के अतिरिक्त उपमान उपमेय भाव भी कर्मधारय समास का लक्षण है।

यथा-

समस्तपद

विग्रह

पिताम्बरम्

पीतं च तत् अम्बरम्।

महापुरुषः

महान् च असौ पुरुषः।

कज्जलमलिनम्

कज्जलम् इव मलिनम्।

नीलकमलम्

नीलं च तत् कमलम्।

--- [ पृष्ठ संख्या: 24 ] ---

मीननयनम् - मीन इव नयनम्।

मुखकमलम् - कमलम् इव मुखम्।

(ii) द्विगु- 'संख्यापूर्वो द्विगुः' इस समास में पहला पद संख्यावाची होता है और समाहार (एकीकरण या समूह) अर्थ की प्रधानता होती है।

यथा-

त्रिभुजम् - त्रयाणां भुजानां समाहारः।

इसमें पूर्वपद 'त्रि' संख्यावाची है।

पंचपात्रम् - पंचानां पात्राणां समाहारः।

पंचवटी - पंचानां वटानां समाहारः।

सप्तर्षिः - सप्तानां ऋषीणां समाहारः।

चतुर्युगम् - चतुर्णां युगानां समाहारः।

3. बहुव्रीहि- 'अन्यपदप्रधानः बहुव्रीहिः'

इस समास में पूर्व तथा उत्तर पदों की प्रधानता न होकर किसी अन्य पद की प्रधानता होती है।

यथा-

पीताम्बरः - पीतम् अम्बरम् यस्य सः (विष्णुः)। यहाँ न तो पीतम् शब्द की प्रधानता है और न अम्बरम् शब्द की अपितु पीताम्बरधारी किसी अन्य व्यक्ति (विष्णु) की प्रधानता है।

नीलकण्ठः - नीलः कण्ठः यस्य सः (शिवः)।

दशाननः - दश आननानि यस्य सः (रावणः)।

अनेककोटिसारः - अनेककोटिः सारः (धनम्) यस्य सः।

विगलितसमृद्धिम् - विगलिता समृद्धिः यस्य तम् (पुरुषम्)।

प्रक्षालितपादम् - प्रक्षालितौ पादौ यस्य तम् (जनम्)।

4. द्वन्द्व- 'उभयपदप्रधानः द्वन्द्वः' इस समास में पूर्वपद और उत्तरपद दोनों की समान रूप से प्रधानता होती है। पदों के बीच में 'च' का प्रयोग विग्रह में होता है।

यथा-

रामलक्ष्मणौ - रामश्च लक्ष्मणश्च।

पितरौ - माता च पिता च।

धर्मार्थकाममोक्षाः - धर्मश्च, अर्थश्च, कामश्च, मोक्षश्च।

वसन्तग्रीष्मशिशिराः - वसन्तश्च ग्रीष्मश्च शिशिरश्च।

भाग 2 — हिन्दी अनुवाद एवं पाठ-सार (Hindi Anuvaad & Notes)

📝 2. हिन्दी-अनुवादः: अन्वय, शब्दार्थ व सप्रसंग सरलार्थ

प्रत्येक श्लोक एवं गद्यांश का संस्कृत अन्वय, कठिन शब्दार्थ, सप्रसंग हिन्दी अनुवाद एवं व्याकरण/भाषिक कार्यम्।

शुचिपर्यावरणम्

(पवित्र/शुद्ध पर्यावरण)

—कवि हरिदत्त शर्मा

पाठ परिचय—प्रस्तुत पाठ आधुनिक संस्कृत कवि हरिदत्त शर्मा के रचना संग्रह ‘लसल्लतिका’ से संकलित है। इसमें कवि ने महानगरों की यान्त्रिक-बहुलता से बढ़ते प्रदूषण पर चिन्ता व्यक्त करते हुए कहा है कि यह लौहचक्र तन-मन का शोषक है, जिससे वायुमण्डल और भूमण्डल दोनों मलिन हो रहे हैं। कवि महानगरीय जीवन से दूर, नदी-निर्झर, वृक्षसमूह, लताकुञ्ज एवं पक्षियों से गुञ्जित वन-प्रदेशों की ओर चलने की अभिलाषा व्यक्त करता है।

अन्वय, कठिन शब्दार्थ, सप्रसंग हिन्दी अनुवाद/भावार्थ एवं पठितावबोधनम्—

(१)

दुर्बहमतत्र जीवितं जातं प्रकृतिरेव शरणम्।

शुचि-पर्यावरणम्॥

महानगरमध्ये चलदनिशं कालायसचक्रम्।

मनः शोषयत् तनुः पेषयद् भ्रमति सदा वक्रम्॥

दुर्दान्तैर्दशनैरमुना स्यान्नैव जनग्रसनम्। शुचि...॥

अन्वयः—अत्र जीवितं दुर्बहं जातम्, प्रकृतिः एव शरणम्। पर्यावरणं शुचि (स्यात्)। महानगरमध्ये कालायसचक्रम् अनिशं चलत्, मनः शोषयत्, तनुः पेषयद् सदा वक्रं भ्रमति। अमुना दुर्दान्तैः दशनैः जनग्रसनं नैव स्यात्। पर्यावरणं शुचि (स्यात्)।

शब्दार्थाः

शब्दः

अर्थः

जीवितम्

जीवन (जीवनम्)

दुर्बहम्

कठिन, दूभर (दुष्करम्)

जातम्

हो गया है (यातम्)

शुचि

पवित्र, शुद्ध (पवित्रम्, शुद्धम्)

कालायसचक्रम्

लोहे का चक्र (लौहचक्रम्)

अनिशम्

दिन-रात (अहर्निशम्)

शोषयत्

सुखाते हुए (शुष्कीकुर्वत्)

तनुः

शरीर (शरीरम्)

पेषयद्

पीसते हुए (पिष्टीकुर्वन्)

वक्रम्

टेढ़ा (कुटिलम्)

अमुना

इससे (अनेन)

दुर्दान्तैः

भयानक से (भयङ्करैः)

दशनैः

दाँतों से (दन्तैः)

जनग्रसनम्

मानव विनाश (जनभक्षणम्)

प्रसंग—प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक ‘शेमुषी-द्वितीयो भागः’ के ‘शुचिपर्यावरणम्’ नामक पाठ से लिया गया है। मूलतः यह पाठ कवि हरिदत्त शर्मा द्वारा रचित काव्य ‘लसल्लतिका’ से संकलित है। इस अंश में महानगरों में बढ़ते प्रदूषण पर चिन्ता व्यक्त करते हुए कवि कहता है कि—

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ—इस संसार में जीवन अत्यधिक कठिन (दूभर) हो गया है, अतः प्रकृति की ही शरण में जाना चाहिए। पर्यावरण शुद्ध बना रहे। महानगरों के मध्य में प्रदूषणरूपी लौहचक्र दिन-रात चलता हुआ, मन को सुखाता हुआ और शरीर को पीसता हुआ सदा टेढ़ा चलता है। इसके भयानक दाँतों से मानव-विनाश नहीं होना चाहिए। अतः पर्यावरण शुद्ध होना चाहिए।

पठितावबोधनकार्यम्—

निर्देशः—उपर्युक्तपद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानामुत्तराणि यथानिर्देशं लिखत—

प्रश्नाः—

(क) एकपदेन उत्तरत—

अत्र किम् दुर्बहं जातम्?

उत्तरम्— जीवितम्

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत—

महानगरमध्ये अनिशं किं चलति?

उत्तरम्— महानगरमध्ये अनिशं कालायसचक्रं चलति।

(ग) भाषिककार्यम्—

(i) ‘कालायसचक्रम्’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?

उत्तरम्— भ्रमति

(ii) ‘शुचि-पर्यावरणम्’-इत्यत्र किं विशेष्यपदम्?

उत्तरम्— पर्यावरणम्

--- [ पृष्ठ संख्या: 16 ] ---

उत्तराणि—(क) जीवितम्।

(ख) महानगरमध्ये अनिशं कालायसचक्रं चलति।

(ग) (i) भ्रमति। (ii) पर्यावरणम्।

(2)

श्लोकः

कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति शतशकटीयानम्।

वाष्पयानमाला संधावति वितरन्ती ध्वानम्॥

यानानां पङ्क्तयो ह्यनन्ताः कठिनं संसरणम्। शुचि...॥

अन्वयः—शतशकटीयानं कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति। वाष्पयानमाला ध्वानं वितरन्ती संधावति। हि यानानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः (सन्ति), संसरणं कठिनम् (अस्ति)। शुचि पर्यावरणम् (स्यात्)।

शब्दार्थाः

शब्दः

अर्थः

शतशकटीयानम्

सैकड़ों मोटरगाड़ियाँ (शकटीयानानां शतम्)

कज्जलमलिनम्

काजल जैसा मलिन (काला) (कज्जलेन मलिनम्)

धूमम्

धुआँ (वाष्पः)

मुञ्चति

छोड़ती है (त्यजति)

वाष्पयानमाला

रेलगाड़ी की पंक्ति (वाष्पयानानां पंक्तिः)

ध्वानम्

कोलाहल (ध्वनिम्)

वितरन्ती

देती हुई (ददती)

संधावति

तेज दौड़ती है (तीव्रं धावति)

संसरणम्

चलना (सञ्चलनम्)

प्रसंग—प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भागः' के 'शुचिपर्यावरणम्' नामक पाठ से उद्धृत किया गया है। मूलतः यह पाठ कवि हरिदत्त शर्मा द्वारा विरचित काव्य 'लसल्लतिका' से संकलित है। इस अंश में महानगरों में वाहनों के कोलाहल एवं धुआँ से बढ़ते हुए प्रदूषण का वर्णन करते हुए कहा गया है कि-

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ—(महानगरों में) सैकड़ों मोटरगाड़ियाँ काजल के समान मलिन (काला) धुआँ छोड़ती रहती हैं। रेलगाड़ियों की पंक्ति कोलाहल करती हुई दौड़ती है। क्योंकि वाहनों की अनन्त पंक्तियाँ हैं, इसलिए चलना भी कठिन हो गया है। अतः पर्यावरण शुद्ध रहना चाहिए।

पठितावबोधनकार्यम्— [ माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2021-22 (सं.) ]

प्रश्नोत्तराणि:

प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत-

केषाम् अनन्ताः पङ्क्तयः सन्ति?

प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-

शतशकटीयानं कीदृशं धूमं मुञ्चति?

प्रश्न (ग) भाषिककार्यम्-

(i) 'कज्जलमलिनं धूमम्' अनयोः पदयोः किं विशेष्यपदम्?

(ii) 'वाष्पयानमाला' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?

उत्तराणि—

(क) यानानाम्।

(ख) शतशकटीयानं कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति।

(ग) (i) धूमम्। (ii) संधावति।

अथवा [ माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2024-25 ]

प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत-

का संधावति?

प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-

कठिनं संसरणं कथम्?

प्रश्न (ग) भाषिककार्यम्-

(i) "कज्जलमलिनं धूमं मुंचति शतशकटीयानम्" इत्यत्र क्रियापदं किम्?

(ii) "यानानां पङ्क्तयो ह्यनन्ताः" इत्यत्र विशेषणपदं किम्?

उत्तराणि—

(क) वाष्पयानमाला।

(ख) हि यानानां पङ्क्तयः अनन्ताः, अतः संसरणं कठिनम्।

(ग) (i) मुञ्चति। (ii) अनन्ताः।

(3)

श्लोकः

वायुमण्डलं भृशं दूषितं न हि निर्मलं जलम्।

कुत्सितवस्तुमिश्रितं भक्ष्यं समलं धरातलम्॥

करणीयं बहिरन्तर्जगति तु बहु शुद्धीकरणम्। शुचि...॥

--- [ पृष्ठ संख्या: 17 ] ---

अन्वयः-(प्रदूषणेन) वायुमण्डलं भृशं दूषितम्, न हि निर्मलं जलम् (अस्ति)। भक्ष्यं कुत्सितवस्तुमिश्रितम् (अस्ति), धरातलं समलम् (अस्ति)। (अतः) जगति तु बहिरन्तः बहुशुद्धीकरणं करणीयम्। शुचि पर्यावरणं स्यात्।

कठिन शब्दार्थाः-वायुमण्डलम = वायुमण्डल (वातावरणम्)। भृशम् = अत्यधिक (अत्यधिकम्)। दूषितम् = दूषित हो गया है (दोषपूर्णम्, अशुद्धम्)। भक्ष्यम् = भोज्य पदार्थ (खाद्यपदार्थम्)। धरातलम् = भूमि (पृथ्वीतलम्)। समलम् = मलयुक्त, गन्दगी से युक्त (मलेन युक्तम्)। जगति = संसार में (संसारे)। बहिः = बाहर से (बाह्यतः)। अन्तः = अन्दर से (आन्तरिकम्)। करणीयम् = करना चाहिए (कर्त्तव्यम्)।

प्रसंग-प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भागः' के 'शुचिपर्यावरणम्' शीर्षक पाठ से उद्धृत है। मूलतः यह पाठ कवि हरिदत्त शर्मा द्वारा रचित 'लसल्लतिका' रचना-संग्रह से संकलित है। इस अंश में संसार में अत्यधिक प्रदूषण से सम्पूर्ण वायुमण्डल, जल एवं खाद्य पदार्थ प्रदूषित हो जाने का वर्णन करते हुए कहा गया है कि-

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ-(प्रदूषण के कारण) वायुमण्डल अत्यधिक दूषित हो गया है, क्योंकि जल भी निर्मल नहीं है। खाद्य पदार्थ प्रदूषित वस्तुओं से मिश्रित हैं, सम्पूर्ण भूमि गन्दगी से युक्त है। अतः संसार में अन्दर और बाहर से अत्यधिक शुद्धीकरण करना चाहिए। पर्यावरण की शुद्धता बनी रहे।

पठितावबोधनकार्यम्-

प्रश्नाः-(क) एकपदेन उत्तरं लिखत। [माध्य. शिक्षा बोर्ड, 2024 (सं.)]

किं भृशं दूषितम्?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत।

बहुशुद्धीकरणं कुत्र करणीयम्?

(ग) यथानिर्देशम् उत्तरं लिखत।

(i) "निर्मलं जलम्" इत्यत्र विशेष्यपदं लिखत।

(ii) "बहुशुद्धीकरणं करणीयम्" इत्यत्र क्रियापदं लिखत।

उत्तराणि-(क) वायुमण्डलम।

(ख) बहिरन्तर्जगति बहुशुद्धीकरणं करणीयम्।

(ग) (i) जलम्। (ii) करणीयम्।

अथवा

प्रश्नाः-(क) एकपदेन उत्तरत-

जलं कीदृशं नास्ति?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-

अधुना भक्ष्यं कीदृशम् अस्ति?

(ग) भाषिककार्यम्-

(i) 'धरातलम्' इत्यस्य पदस्य पद्यांशे विशेषणपदं किम् अस्ति?

(ii) 'निर्मलम्' इत्यस्य पदस्य पद्यांशे विलोमपदं किम्?

उत्तराणि-(क) निर्मलम्।

(ख) अधुना भक्ष्यं कुत्सित वस्तुमिश्रितम् अस्ति।

(ग) (i) समलम्। (ii) समलम्।

(4)

कञ्चित् कालं नय मामस्मान्नगराद् बहुदूरम्।

प्रपश्यामि ग्रामान्ते निर्झर-नदी-पयःपूरम्॥

एकान्ते कान्तारे क्षणमपि मे स्यात् सञ्चरणम्। शुचि...॥

अन्वयः-कञ्चित् कालं माम् अस्मात् नगराद् बहुदूरम् नय। ग्रामान्ते पयःपूरं निर्झर-नदीम् प्रपश्यामि। एकान्ते कान्तारे क्षणमपि मे सञ्चरणं स्यात्। पर्यावरणं शुचि (स्यात्)।

कठिन शब्दार्थाः-कालम् = समय (समयः)। नय = ले जाओ (गमय, प्रापय)। ग्रामान्ते = गाँव की सीमा पर (ग्रामस्य सीमायाम्)। पयःपूरम् = जल से भरा हुआ तालाब (जलाशयम्)। निर्झर = झरना (प्रपात)। प्रपश्यामि =

--- [ पृष्ठ संख्या: 18 ] ---

अच्छी प्रकार से देखूँगा (सम्यकृतया अवलोकयामि)। कान्तारे = जंगल में (वने)। सञ्चरणम् = घूमना (भ्रमणम्)। स्यात् = होना चाहिए (भवेत्)।

प्रसंग-प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भाग:' के 'शुचिपर्यावरणम्' शीर्षक पाठ से उद्धृत किया गया है। मूलतः यह पाठ कवि हरिदत्त शर्मा द्वारा रचित 'लसल्लतिका' रचना-संग्रह से संकलित है। इस अंश में कवि महानगरों के प्रदूषित वातावरण से दूर गाँव की सीमा पर एवं वन-प्रदेश के पवित्र वातावरण में जाने की प्रेरणा देता हुआ कहता है कि—

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ-कुछ समय के लिए मुझे इस नगर से बहुत दूर ले जाओ। गाँव की सीमा पर मैं जल से भरा हुआ तालाब, झरने व नदी को अच्छी प्रकार से देखूँगा। एकान्त जंगल में क्षण भर के लिए भी चाहे मेरा विचरण हो सके। पर्यावरण शुद्ध होना चाहिए।

पठितावबोधनकार्यम्-

प्रश्नाः-

(क) एकपदेन उत्तरत-

पयःपूरम् नदी कुत्र वर्तते?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-

कविः कुत्र सञ्चरणं कर्तुमिच्छति?

(ग) भाषिककार्यम्-

(i) अस्मिन् पद्यांशे 'माम्' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

(ii) 'एकान्ते कान्तारे' अनयोः पदयोः किं विशेष्यपदम्?

उत्तराणि-

(क) ग्रामान्ते।

(ख) कविः एकान्ते कान्तारे सञ्चरणं कर्तुमिच्छति।

(ग) (i) कवये। (ii) कान्तारे।

( 5 )

श्लोकः

हरिततरूणां ललितलतानां माला रमणीया।

कुसुमावलिः समीरचालिता स्यान्मे वरणीया॥

नवमालिका रसालं मिलिता रुचिरं संगमन्। शुचि...॥

[ माध्य. शिक्षा बोर्ड, 2022; मॉडल पेपर, 2022-23 (सं.) ]

अन्वयः-(ग्रामान्ते) हरिततरूणां ललितलतानां रमणीया माला, समीरचालिता कुसुमावलिः मे वरणीया स्यात्। नवमालिका रसालं मिलिता, (तयोः) संगमं रुचिरम् (जातम्)।

शब्दार्थाः

शब्द

अर्थ

हरिततरूणाम्

हरे-भरे वृक्षों की (हरितवृक्षाणाम्)

ललितलतानाम्

सुन्दर लताओं की (रमणाम् वल्लरीणाम्)

रमणीया

सुन्दर (मनोहरा)

समीरचालिता

हवा से हिलती हुई (वायुचालिता)

कुसुमावलिः

फूलों की पंक्ति (पुष्पाणाम् पंक्तिः)

मे

मेरे लिए (मम)

वरणीया

ग्रहण करने योग्य (वरणयोग्या, ग्रहणीया)

नवमालिका

आम्र-मञ्जरी (आम्रमञ्जरी)

रसालम्

आम (आम्रम्)

संगमन्

मिलना (मिलनम्)

रुचिरम्

सुन्दर (सुन्दरम्)

प्रसंग-प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भाग:' के 'शुचिपर्यावरणम्' नामक पाठ से उद्धृत किया गया है। मूलतः यह पाठ कवि हरिदत्त शर्मा द्वारा रचित 'लसल्लतिका' रचना-संग्रह से संकलित है। इस अंश में महानगरों के प्रदूषित वातावरण से दूर गाँवों की सीमा पर स्थित प्राकृतिक सौन्दर्य का चित्रण किया गया है।

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ-(गाँव की सीमा पर प्रकृति के सौन्दर्य का वर्णन करते हुए कवि कहता है कि-) हरे-भरे वृक्षों की और सुन्दर लताओं की रमणीय पंक्तियाँ तथा वायु से हिलती हुई पुष्पों की पंक्तियाँ मुझे ग्रहण करनी चाहिए अर्थात् इनकी शोभा देखनी चाहिए। आम्रमञ्जरी आम के साथ मिल गई, उनका मिलन बहुत सुन्दर है। अतः पर्यावरण स्वच्छ होना चाहिए। वही एकमात्र मेरा आश्रय है।

पठितावबोधनकार्यम्-

प्रश्नाः-

(क) एकपदेन उत्तरत-

हरिततरूणां माला कीदृशी?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-

का रसालं मिलिता? तयोः संगमं कीदृशं जातम्?

--- [ पृष्ठ संख्या: 19 ] ---

(ग) भाषिककार्यम्-

(i) 'मे' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

(ii) 'समीरचालिता' इत्यस्य विशेष्यपदं किम्?

उत्तराणि-(क) रमणीया।

(ख) नवमालिका रसालं मिलिता। तयोः संगमर्नं रुचिरं जातम्।

(ग) (i) कवये। (ii) कुसुमावलिः।

(6)

श्लोकः

अयि चल बन्धो! खगकुलकलरव गुञ्जितवनदेशम्।

पुर-कलरव सम्भ्रमितजनेभ्यो धृतसुखसन्देशम्॥

चाकचिक्यजालं नो कुर्याज्जीवितरसहरणम्। शुचि...॥

अन्वयः-अयि बन्धो! खगकुलकलरव गुञ्जितवनदेशं चल। पुर-कलरव-सम्भ्रमितजनेभ्यः सुखसन्देशं धृत। जीवितरसहरणं चाकचिक्यजालं नो कुर्यात्।

शब्दार्थाः

शब्दः

अर्थः

खगकुलकलरवः

पक्षियों के समूह की ध्वनि (पक्षिसमूहध्वनिः)

गुञ्जितम्

गूँजते हुए (गुञ्जायमानम्)

वनदेशम्

वन प्रदेश को (अरण्यप्रदेशम्)

पुरकलरवः

नगर का कोलाहल (नगरस्य कोलाहलः)

सम्भ्रमितम्

भयभीत हुए (भयभीतम्)

जीवितरसहरणम्

जीवन के सुखरूपी रस का हरण (जीवनस्य सुखस्यापहरणम्)

चाकचिक्यजालम्

चकाचौंध से युक्त संसार (कृत्रिमं प्रभावपूर्णं जगत्)

प्रसंग-प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भागः' के 'शुचिपर्यावरणम्' नामक पाठ से उद्धृत है। मूलतः यह पाठ कवि हरिदत्त शर्मा द्वारा रचित रचना-संग्रह 'लसल्लतिका' से संकलित है। इस अंश में महानगरों के कोलाहलमय प्रदूषित वातावरण को त्यागकर पक्षियों की मधुर ध्वनि से पवित्र वन-प्रदेश में जाने की प्रेरणा दी गई है।

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ-(कवि कहता है कि-) हे बन्धु! पक्षियों के समूह की ध्वनि से गुञ्जायमान वन-प्रदेश में चलो। नगर के कोलाहल से भ्रमित लोगों के लिए सुख का सन्देश दो। चकाचौंध से यह संसार (कहीं) जीवन के आनन्द को नष्ट न कर दे। अतः शुद्ध पर्यावरण ही एकमात्र आश्रय है।

पठितावबोधनकार्यम्-

प्रश्नाः-(क) एकपदेन उत्तरत-

वनदेशं केन गुञ्जितमस्ति?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-

कविः कुत्र चलितुं कथयति?

(ग) भाषिककार्यम्-

(i) 'चल' इति क्रियापदस्य पद्यांशे कर्तृपदं किम्?

(ii) 'सम्भ्रमितजनेभ्यः'-इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?

उत्तराणि-(क) खगकुलकलरवेण।

(ख) कविः खगकुलकलरव-गुञ्जितवनदेशं चलितुं कथयति।

(ग) (i) बन्धो!। (ii) जनेभ्यः।

(7)

श्लोकः

प्रस्तर तले लतात रुगुल्मा नो भवन्तु पिष्टाः।

पाषाणी सभ्यता निसर्गे स्यान समाविष्टा॥

मानवाय जीवनं कामये नो जीवनमरणम्। शुचि...॥

अन्वयः-लतात रुगुल्मा प्रस्तर तले पिष्टाः नो भवन्तु। पाषाणी सभ्यता निसर्गे समाविष्टा न स्यात्। मानवाय जीवनं कामये, नो जीवनमरणम्।

शब्दार्थाः

शब्दः

अर्थः

लतात रुगुल्मा

लता, वृक्ष और झाड़ी (लताश्च तरवश्च गुल्माश्च)

प्रस्तर तले

पत्थरों के तल पर (शिलातले)

पिष्टाः

दबी हुई (दमित)

पाषाणी

पर्वतमी-पथरीली

निसर्गे

प्रकृति में (प्रकृत्याम्)

न स्यात्

नहीं होनी चाहिए (नहि भवेत्)

कामये

कामना करता हूँ (कामनां करोमि)

--- [ पृष्ठ संख्या: 20 ] ---

प्रसंग-प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भागः' के 'शुचिपर्यावरणम्' शीर्षक पाठ से उद्धृत किया गया है। मूलतः यह पाठ कवि हरिदत्त शर्मा द्वारा विरचित रचना-संग्रह 'लसल्लतिका' से संकलित है। इस अंश में कवि मानव-कल्याण और प्रकृति की पवित्रता की कामना करते हुए कहता है कि-

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ-लता, वृक्ष और झाड़ी पत्थरों के नीचे दबे हुए नहीं होने चाहिए। पथरीली सभ्यता प्रकृति में समाविष्ट नहीं होनी चाहिए। मैं मानव के लिए जीवन की कामना करता हूँ, जीवन के नष्ट होने की नहीं। अतः हमारा पर्यावरण शुद्ध बना रहना चाहिए।

पठितावबोधनकार्यम्-

प्रश्नाः-

(क) एकपदेन उत्तरत-

प्रस्तर तले काः न पिष्टाः भवन्तु?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-

कविः मानवाय कस्य कामनां करोति?

(ग) भाषिककार्यम्-

(i) 'भवन्तु' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

(ii) 'पाषाणी' इत्यस्य पदस्य पद्यांशे किं विशेष्यपदं प्रयुक्तम्?

उत्तराणि-

(क) लतारुगुल्माः।

(ख) कविः मानवाय जीवनस्य कामनां करोति।

(ग) (i) लतारुगुल्माः। (ii) सभ्यता।

भाग 3 — परीक्षा उपयोगी प्रश्न (Important Q&A)

3. अन्य महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तराणि (Important Q&A & MCQs)

वस्तुनिष्ठ प्रश्न (MCQs), एकपदेन उत्तरत, पूर्णवाक्येन उत्तरत, प्रश्ननिर्माणम्, पाठ-सार-लेखनम् एवं परीक्षा उपयोगी व्याकरण।

[अन्य महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तराणि]

कक्षा 10 संस्कृत पाठ 1 शुचिपर्यावरणम् चित्र 2

I. बहुविकल्पात्मकप्रश्नाः-

प्रश्न 1. का सभ्यता निसर्गे समाविष्टा न स्यात्? (माध्य. शिक्षा बोर्ड, 2025)

(अ) नूतना (ब) पाषाणी (स) प्राचीना (द) अर्वाचीना

उत्तरम्— (ब) पाषाणी

प्रश्न 2. केषां माला रमणीया? (माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2024-25)

(अ) हरितरूणाम् (ब) वायुमण्डलानाम् (स) पुष्पलतानाम् (द) तारकाणाम्

उत्तरम्— (स) पुष्पलतानाम्

प्रश्न 3. वाष्पयानमाला किं वितरन्ती संधावति? (माध्य. शिक्षा बोर्ड, 2024)

(अ) धूमम् (ब) ध्वानम् (स) जलम् (द) वस्त्रम्

उत्तरम्— (अ) धूमम्

प्रश्न 4. पाषाणीसभ्यता समाविष्टा न स्यात्- (माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2023-24)

(अ) प्रकृत्याम् (ब) निसर्गे (स) नगरे (द) वने

उत्तरम्— (स) नगरे

प्रश्न 5. 'शुचिपर्यावरणम्' इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् संकलितः? (माध्य. शिक्षा बोर्ड, 2022; प्रश्न बैंक)

(अ) लसल्लतिकातः (ब) ऋग्वेदसंहितातः (स) चरकसंहितातः (द) सामवेद संहितातः

उत्तरम्— (अ) लसल्लतिकातः

प्रश्न 6. अनिशं कालायसचक्रं कुत्र प्रचलति? (माध्य. शिक्षा बोर्ड, 2022)

(अ) महासागरमध्ये (ब) महावनमध्ये (स) महानगरमध्ये (द) ग्राममध्ये

उत्तरम्— (स) महानगरमध्ये

--- [ पृष्ठ संख्या: 25 ] ---

7. 'शुचिपर्यावरणम्' पाठानुसारं केषां माला रमणीया? (माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2021-22)

(अ) ललितलतानाम् (ब) पुष्पाणाम् (स) मौक्तिकानाम् (द) रूप्यकाणाम्

8. अत्र जीवितं कीदृशं जातम्?

(अ) सरलम् (ब) सुखदम् (स) उन्नतम् (द) दुर्वहम्

9. कुत्सितवस्तुमिश्रितं किं जातम्? (प्रश्न बैंक)

(अ) कूपम् (ब) भक्ष्यम् (स) जलम् (द) वायुमण्डलम्

10. अद्य धरातलं कीदृशं जातम्?

(अ) निर्मलम् (ब) शुद्धम् (स) पवित्रम् (द) समलम्

11. का रसालं मिलिता?

(अ) नवमालिका (ब) कुसुमावलिः (स) भ्रमरपंक्तिः (द) चटका

12. अहं जीवनं कस्मै कामये?

(अ) दानवाय (ब) स्वार्थाय (स) मानवाय (द) क्रीडनाय

13. 'शुचिपर्यावरणम्' इति पाठस्य लेखकः कः? (प्रश्न बैंक)

(अ) जगन्नाथः (ब) हरिदत्त शर्मा (स) प्रभाकर शास्त्री (द) कलनाथ शास्त्री

14. कुत्र दुर्वहं जीवितम्? (प्रश्न बैंक)

(अ) महानगरमध्ये (ब) ग्रामे (स) कान्तारे (द) कोऽपि न

15. कज्जलमलिनं धूमं किं मुञ्चति? (प्रश्न बैंक)

(अ) ललितलतानाम् (ब) शतशकटियानम् (स) अशुद्धय (द) वाष्पयानमाला

उत्तर-तालिका

1. (ब) 2. (अ) 3. (ब) 4. (ब) 5. (अ) 6. (स) 7. (अ) 8. (द) 9. (ब) 10. (द) 11. (अ) 12. (स) 13. (ब) 14. (अ) 15. (ब)

II. शब्दार्थ-चयनम्-

प्रश्नः- अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थं चित्वा लिखत-

1. एकान्ते कान्तारे क्षणमपि सञ्चरणं स्यात्।

(अ) वने (ब) जने (स) गहने (द) नगरे

2. दुर्वहम् अत्र जीवितं जातम्।

(अ) सरलम् (ब) दुर्जनम् (स) सुकरम् (द) दुष्करम्

3. मनः शोषयत् तनुः पेषयद्।

(अ) पुष्पम् (ब) शरीरम् (स) जलम् (द) कपोलम्

4. दुर्दान्तैः दशनैः अमुना स्यान्नैव जनग्रसनम्।

(अ) दशाननैः (ब) दुर्जनैः (स) दासैः (द) दन्तैः

5. कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति।

(अ) चलति (ब) त्यजति (स) उत्पतति (द) धावति

6. वायुमण्डलं भृशं दूषितम्।

(अ) अत्यधिकम् (ब) अल्पम् (स) सरसम् (द) नीरसम्

7. कुत्सितवस्तुमिश्रितं भक्ष्यम्।

(अ) अखाद्यम् (ब) खाद्यपदार्थ (स) पेयम् (द) जलम्

8. नवमालिका रसालं मिलिता।

(अ) आम्रम् (ब) नारङ्गम् (स) कदलीफळम् (द) जम्बूफलम्

9. प्रस्तर तले लतातरुगुल्मा नो भवन्तु पिष्टाः।

(अ) भूतले (ब) गगनतले (स) पाताले (द) शिलातले

--- [ पृष्ठ संख्या: 26 ] ---

10. पाषाणी सभ्यता निसर्गे स्यान्न समाविष्टा।

(अ) प्रकृत्याम् (ब) वने (स) नगरे (द) स्वर्गे

उत्तराणि- 1. (अ) वने 2. (द) दुष्करम् 3. (ब) शरीरम्

4. (द) दन्तैः 5. (ब) त्यजति 6. (अ) अत्यधिकम्

7. (ब) खाद्यपदार्थ 8. (अ) आम्रम् 9. (द) शिलातले

10. (क) प्रकृत्याम्।

III. भावार्थ-लेखनम्-

प्रश्न 1. अधोलिखितपद्यानां हिन्दीभाषायां सप्रसङ्गं भावार्थ लिखत-

(1) दुर्वहमतत्र जीवितं जातं .................................................................... जनग्रसनम्॥

(2) कजलमलिनं धूमं ............................................................................ कठिनं संसरणम्॥

(3) वायुमण्डलं भृशं ............................................................................ बहु शुद्धिकरणम्॥

(4) कञ्चित् कालं नय ............................................................................ स्यात् सञ्चरणम्।

(5) हरिततरूणां ललितलतानां .............................................................. रुचिरं संगममम्॥

(6) अयि चल बन्धो! ............................................................................ जीवितरसहरणम्॥

(7) प्रस्तर तले लतातकुरुगुल्मा ............................................................ नो जीवनमरणम्॥

उत्तरम्- [नोट- इन सभी पद्यांशों के सप्रसंग हिन्दी-भावार्थ पूर्व में पाठ के हिन्दी-अनुवाद के साथ ही दिये जा चुके हैं, वहाँ से देखकर लिखिए।]

IV. अन्वय-लेखनम्-

प्रश्न:- निम्नलिखितपद्यांशस्य अन्वयं मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा पूरयत-

(1) दुर्वहमतत्र जीवितं .................................................................... जनग्रसनम्॥

अन्वय:- अत्र जीवितः (i) .................... जातम्, प्रकृतिः एव शरणम्। पर्यावरणं शुचिः स्यात्। महानगरमध्ये (ii) .................... अनिशं चलत्, मनः (iii) ...................., तनुः (iv) .................... सदा वक्रं भ्रमति। अमुना दुर्दान्तैः दशनैः जनग्रसनं नैव स्यात्।

शोषयत्, दुर्वहं, पेषयद, कालायसचक्रम्

उत्तरम्-(i) दुर्वहं, (ii) कालायसचक्रम्, (iii) शोषयत्, (iv) पेषयद।

(2) कजलमलिनं ............................................................................ संसरणम्॥

अन्वय:-(महानगरेषु) शतशकटयानं (i) .................... धूमं मुञ्चति, (ii) .................... ध्वानं वितरन्ति (iii) ....................। हि यानानाम् (iv) .................... पङ्क्तयः (सन्ति), संसरणं कठिनम्।

अनन्तः, संधावति, कजलमलिनं, वाष्पयानमाला

उत्तरम्-(i) कजलमलिनं, (ii) वाष्पयानमाला, (iii) संधावति, (iv) अनन्तः।

(3) वायुमण्डलं भृशं ............................................................................ शुद्धिकरणम्॥

अन्वय:-(अधुना) वायुमण्डलं भृशं (i) ...................., हि जलं (ii) .................... न अस्ति। भक्ष्यं (iii) ...................., धरातलं (iv) .................... अस्ति। जगति बहिरन्तः तु बहु शुद्धिकरणं करणीयम्।

कुत्सितवस्तुमिश्रितम्, दूषितम्, समलम्, निर्मलम्

उत्तरम्-(i) दूषितम्, (ii) निर्मलम्, (iii) कुत्सितवस्तुमिश्रितम्, (iv) समलम्।

(4) कञ्चित् कालं नय ............................................................................ सञ्चरणम्॥

अन्वय:-(कविः कथयति यत्) कञ्चित् कालं माम् (i) .................... बहुदूरं नय। (अहं) (ii) .................... पयःपूरं निर्झर-नदीं (iii) ....................। एकान्ते (iv) .................... क्षणमपि मे सञ्चरणं स्यात्।

प्रपश्यामि, अस्मात् नगरात, कान्तारे, ग्रामान्ते

--- [ पृष्ठ संख्या: 27 ] ---

---

उत्तरम्—(i) अस्मात् नगरात्, (ii) ग्रामान्ते, (iii) प्रपश्यामि, (iv) कान्तारे।

( 5 ) हरिततरूणां .................................................... संगमन्म्॥

अन्वयः—हरिततरूणां (i) .................... माला रमणीया (अस्ति)। समीरचालिता (ii) .................... मे (iii) .................... स्यात्। (iv) .................... रसालं मिलिता, (तयोः) संगमन्ं रुचिरम् (अस्ति)।

उत्तरम्—(i) ललितलतानाम्, (ii) नवमालिका, (iii) कुसुमावलिः, (iv) वरणीया।

*(नोट: यहाँ पाठ्यपुस्तक के अनुसार क्रम में सुधार अपेक्षित है: (i) ललितलतानाम्, (ii) नवमालिका, (iii) कुसुमावलिः, (iv) वरणीया)*

( 6 ) अयि चल बन्धो! .................................................... रसहणम्॥

अन्वयः—अयि बन्धो! (i) .................... गुञ्जितवनदेशं चल। (ii) .................... सम्भ्रमितजनेभ्यः (iii) .................... धृत। (iv) .................... जीवितरसहणं न कुर्यात्।

उत्तरम्—(i) खगकुलकलरवैः, (ii) सुखसन्देशम्, (iii) चाकचिक्यजालम्, (iv) पुर-कलरवैः।

( 7 ) प्रस्तर तले लतात रु .................................................... जीवन मरणम्॥

अन्वयः—(कविः कथयति यत्) लताः तरवः गुल्माश्च (i) .................... पिष्टाः न (ii) ....................। पाषाणी (iii) .................... निसर्गे (iv) .................... न स्यात् (अहं) मानवाय जीवनं कामये, जीवनमरणं न।

उत्तरम्—(i) प्रस्तर तले, (ii) भवन्तु, (iii) सभ्यता, (iv) समाविष्टा।

[नोट—उपर्युक्त दिए गए उत्तरों को रिक्त-स्थानों में क्रमानुसार भरकर परीक्षा में पूर्ण अन्वय ही लिखना चाहिए।]

V. प्रश्ननिर्माणम्—

प्रश्न:—अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कित-पदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत—

1. संसारे जीवितं दुर्वहं जातम्।

2. महानगरमध्ये अनिशं कालायसचक्रं प्रचलति।

3. कालायसचक्रं तनुः पेषयद् सदा वक्रं भ्रमति।

4. अमुना दुर्दान्तैः दशनैः जनग्रसनं नैव स्यात्।

5. वाप्यानमाला ध्वानम् वितरन्ती संधावति।

6. महानगरमध्ये संसरणम् कठिनं वर्तते।

7. प्रदुषणेन धरातलं समलं जातम्।

8. भक्ष्यं कुत्सितवस्तुमिश्रितं वर्तते।

9. जगति बहुशुद्धीकरणं करणीयम्।

10. माम् अस्मात् नगरात् बहुदूरं नय।

उत्तरम्—प्रश्ननिर्माणम्—

1. संसारे जीवितं कीदृशं जातम्?

2. महानगरमध्ये कदा कालायसचक्रं प्रचलति?

3. कालायसचक्रं कां पेषयद् सदा वक्रं भ्रमति?

4. केन दुर्दान्तैः दशनैः जनग्रसनं नैव स्यात्?

5. का ध्वानम् वितरन्ती संधावति?

6. महानगरमध्ये किं कठिनं वर्तते?

7. प्रदुषणेन किं समलं जातम्?

8. किं कुत्सितवस्तुमिश्रितं वर्तते?

9. जगति किं करणीयम्?

10. माम् कस्मात् बहुदूरं नय?

--- [ पृष्ठ संख्या: 28 ] ---