📖 1. समाधान: पाठ्यपुस्तकस्य प्रश्नोत्तराणि (अभ्यासः हल)
राजस्थान बोर्ड कक्षा 10 संस्कृत (शेमुषी भाग-2) — पाठ्यपुस्तक के सभी अभ्यास प्रश्नों के प्रामाणिक एवं विस्तृत उत्तर।
पाठ्यपुस्तकस्य प्रश्नोत्तराणि
प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत-
(क) पिता पुत्राय बाल्ये किं यच्छति?
उत्तरम्- विद्याधनम्।
(ख) विमूढधीः कीदृशीं वाचं परित्यजति?
उत्तरम्- धर्मप्रदाम्।
--- [ पृष्ठ संख्या: 115 ] ---
( ग ) अस्मिन् लोके के एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?
उत्तरम्—विद्वांसः।
( घ ) प्राणेभ्योऽपि कः रक्षणीयः? ( माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2022-23 )
उत्तरम्—सदाचारः।
( ङ ) आत्मनः श्रेयः इच्छन् नरः कीदृशं कर्म न कुर्यात्? ( माध्य. शिक्षा बोर्ड, 2023 )
उत्तरम्—अहितम्।
( च ) वाचि का भवेत्?
उत्तरम्—अवक्रता।
प्रश्न 2. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत— ( प्रश्न बैंक )
यथा—विमूढधीः पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं फलं भुङ्क्ते।
कः पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं फलं भुङ्क्ते।
( क ) संसारे विद्वांसः ज्ञानचक्षुभिः नेत्रवन्तः कथ्यन्ते।
( ख ) जनकेन सुताय शैशवे विद्याधनं दीयते। ( ग ) तत्त्वार्थस्य निर्णयः विवेकेन कर्तुं शक्यः।
( घ ) धैर्यवान् लोके परिभवं न प्राप्नोति।
( ङ ) आत्मकल्याणम् इच्छन् नरः परेषां अनिष्टं न कुर्यात्।
उत्तरम्—प्रश्ननिर्माणम्—
( क ) संसारे के ज्ञानचक्षुभिः नेत्रवन्तः कथ्यन्ते? ( ख ) जनकेन कस्मै शैशवे विद्याधनं दीयते?
( ग ) कस्य निर्णयः विवेकेन कर्तुं शक्यः? ( घ ) धैर्यवान् कुत्र परिभवं न प्राप्नोति?
( ङ ) आत्मकल्याणम् इच्छन् नरः केषाम् अनिष्टं न कुर्यात्?
प्रश्न 3. पाठात् चित्वा अधोलिखितानां श्लोकानाम् अन्वयम् उचितपदक्रमेण पूरयत—
( क ) पिता ........................ बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति, अस्य पिता किं तपः तेपे इत्युक्तिः ........................।
( ख ) येन ........................ यत् प्रोक्तं तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तुं ........................ भवेत्, सः ........................ इति ........................।
( ग ) य आत्मनः श्रेयः ........................ सुखानि च इच्छति, परेभ्यः अहितं ........................ कदापि च न ........................।
उत्तरम्—
(क) पिता पुत्राय बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति, अस्य पिता किं तपः तेपे इत्युक्तिः तत्कृतज्ञता।
(ख) येन केनापि यत् प्रोक्तं तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तुं शक्यः भवेत्, सः विवेकः इति ईरितः।
(ग) य आत्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च इच्छति, परेभ्यः अहितं कर्म कदापि च न कुर्यात्।
प्रश्न 4. अधोलिखितम् उदाहरणद्वयं पठित्वा अन्येषां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत—
प्रश्नाः | उत्तराणि |
**क. श्लोक संख्या - 3** | |
यथा—सत्या मधुरा च वाणी का? | **धर्मप्रदा** |
(क) धर्मप्रदां वाचं कः त्यजति? | **विमूढधीः** |
(ख) मूढः पुरुषः कां वाणीं वदति? | **परुषाम्** |
(ग) मन्दमतिः कीदृशं फलं खादति? | **अपक्वम्** |
**ख. श्लोक संख्या - 7** | |
यथा—बुद्धिमान् नरः किम् इच्छति? | **आत्मनः श्रेयः** |
(क) कियन्ति सुखानि इच्छति? | **प्रभूतानि** |
(ख) सः कदापि किं न कुर्यात्? | **अहितम् कर्म** |
(ग) सः केभ्यः अहितं न कुर्यात् | **परेभ्यः** |
--- [ पृष्ठ संख्या: 116 ] ---
प्रश्न 5. मञ्जूषायाः तद्भावात्मकसूक्तीः विचित्य अधोलिखितकथनानां समक्षं लिखत-
[मञ्जूषा (Box of Proverbs)]

आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाग्भवेत्।
मनसि एकं वचसि एकं कर्मणि एकं महात्मनाम्।
विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्।
सं वो मनांसि जानताम्।
विद्याधनं श्रेष्ठं तन्मूलमितरद्धनम्।
आचारप्रभवो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः।
(क) विद्याधनं महत्
उत्तरम्— विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्। विद्याधनं श्रेष्ठं तन्मूलमितरद्धनम्।
(ख) आचारः प्रथमो धर्मः
उत्तरम्— आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाग्भवेत्। आचारप्रभवो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः।
(ग) चित्ते वाचि च अवक्रता एव समत्वम्
उत्तरम्— मनसि एकं वचसि एकं कर्मणि एकं महात्मनाम्। सं वो मनांसि जानताम्।
प्रश्न 6. (अ) अधोलिखितानां शब्दानां पुरतः उचितं विलोमशब्दं कोष्ठकात् चित्वा लिखत-
शब्दाः | विलोमशब्दाः |
(क) पक्वः | .................... (परिपक्वः, अपक्वः, क्वथितः) |
(ख) विमूढधीः | .................... (सुधीः, निधिः, मन्दधीः) |
(ग) कातरः | .................... (अकरुणः, अधीरः, अकातरः) |
(घ) कृतज्ञता | .................... (कृपणता, कृतघ्नता, कातरता) |
(ङ) आलस्यम् | .................... (उद्विग्नता, विलासिता, उद्योगः) |
(च) परुषा | .................... (पौरुषी, कोमला, कठोरा) |
उत्तरम्— (क) अपक्वः (ख) सुधीः (ग) अकातरः (घ) कृतघ्नता (ङ) उद्योगः (च) कोमला।
(आ) अधोलिखितानां शब्दानां त्रयः समानार्थकाः शब्दाः मञ्जूषायाः चित्वा लिखन्ताम्-
(क) प्रभूतम् ....................................................................................
(ख) श्रेयः ....................................................................................
(ग) चित्तम् ....................................................................................
(घ) सभा ....................................................................................
(ङ) चक्षुष् ....................................................................................
(च) मुखम् ....................................................................................
[शब्द-मञ्जूषा (Synonym Box)]

उत्तरम्—
(क) प्रभूतम् - भूरि, विपुलम्, बहु।
(ख) श्रेयः - शुभम्, शिवम्, कल्याणम्।
(ग) चित्तम् - मानसम्, मनः, चेतः।
(घ) सभा - परिषद्, सभा, संसद्।
(ङ) चक्षुष् - लोचनम्, नेत्रम्, नयनम्।
--- [ पृष्ठ संख्या: 117 ] ---
--- | ---
(च) मुखम् - आननम्, वदनम्, वक्त्रम्।
प्रश्न 7. अधस्ताद् समासविग्रहाः दीयन्ते तेषां समस्तपदानि पाठाधारेण दीयन्ताम्-
विग्रहः | समस्तपदम् | समासनाम |
(क) तत्त्वार्थस्य निर्णयः | .................... | षष्ठी तत्पुरुषः |
(ख) वाचि पटुः | .................... | सप्तमी तत्पुरुषः |
(ग) धर्मं प्रददाति इति (ताम्) | .................... | उपपदतत्पुरुषः |
(घ) न कातरः | .................... | नञ् तत्पुरुषः |
(ङ) न हितम् | .................... | नञ् तत्पुरुषः |
(च) महान् आत्मा येषाम् | .................... | बहुव्रीहिः |
(छ) विमूढा धीः यस्य सः | .................... | बहुव्रीहिः |
उत्तरम्—(क) तत्त्वार्थनिर्णयः, (ख) वाक्पटुः, (ग) धर्मप्रदाम्, (घ) अकातरः, (ङ) अहितम्, (च) महात्मनाम्, (छ) विमूढधीः।
📝 2. हिन्दी-अनुवादः: अन्वय, शब्दार्थ व सप्रसंग सरलार्थ
प्रत्येक श्लोक एवं गद्यांश का संस्कृत अन्वय, कठिन शब्दार्थ, सप्रसंग हिन्दी अनुवाद एवं व्याकरण/भाषिक कार्यम्।
पाठ परिचय—यह पाठ मूलरूप से तमिल भाषा में रचित 'तिरुक्कुरल' नामक ग्रन्थ से लिया गया है। तिरुक्कुरल साहित्य की उत्कृष्ट रचना है। इसे तमिल भाषा का 'वेद' माना जाता है। इसके प्रणेता तिरुवल्लुवर हैं। इनका काल प्रथम शताब्दी माना गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य प्रतिपादित है। 'तिरु' शब्द 'श्रीवाचक' है। तिरुक्कुरल शब्द का अभिप्राय है-श्रिया युक्त वाणी। इसे धर्म, अर्थ, काम तीन भागों में बाँटा गया है। प्रस्तुत पाठ के श्लोक सरस, सरल तथा प्रेरणाप्रद हैं।
अन्वय, कठिन शब्दार्थ, सप्रसंग हिन्दी अनुवाद/भावार्थ एवं पठितावबोधनम्-
(1)
श्लोकः
पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।
पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता॥ 1॥
अन्वयः—पिता बाल्ये पुत्राय महत् विद्याधनं यच्छति। 'अस्य पिता किं तपः तेपे' इति उक्तिः तत्कृतज्ञता।
शब्दार्थाः
शब्दः | अर्थः |
बाल्ये | बचपन में (बाल्यावस्थायाम्) |
महत् | महान् |
यच्छति | देता है (ददाति) |
तेपे | तपस्या की (तपस्या कृता) |
इत्युक्तिः | इस प्रकार का कथन (इति + उक्तिः) |
प्रसंग—प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भागः' के 'सूक्तयः' शीर्षक पाठ से उद्धृत है। मूलतः यह पाठ तिरुवल्लुवर द्वारा तमिल भाषा में रचित 'तिरुक्कुरल' नामक ग्रन्थ से लिया गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य का सरस एवं बोधगम्य पद्यों के द्वारा प्रतिपादन किया गया है। इस पद्यांश में पिता द्वारा पुत्र को बाल्यकाल में विद्याधन प्रदान किये जाने का प्रेरणास्पद वर्णन हुआ है।
हिन्दी अनुवाद/भावार्थ—पिता बचपन में पुत्र के लिए महान् विद्यारूपी धन देता है। 'इसके पिता ने क्या तपस्या की है' इस प्रकार का कथन ही उनके (पिता के) प्रति कृतज्ञता है। अर्थात् पुत्र के श्रेष्ठ आचरण से पिता की प्रशंसा होती है। इसलिए पिता को बचपन से ही पुत्र को सही शिक्षा देनी चाहिए।
पठितावबोधनकार्यम्—
निर्देशः—उपर्युक्त श्लोकं पठित्वा दत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत-
प्रश्नाः—
(क) एकपदेन उत्तरत-
पिता कीदृशं विद्याधनं ददाति?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
पितरं प्रति का कृतज्ञता भवति?
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'यच्छति' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
(ii) 'विद्याधनं महत्'-अत्र विशेषणपदं किम्?
उत्तराणि—
(क) महत्।
(ख) 'पिताऽस्य किं तपस्तेपे' इत्युक्तिः पितरं प्रति कृतज्ञता भवति।
(ग) (i) पिता। (ii) महत्।
(2)
श्लोकः
अवक्रता यथा चित्ते तथा वाचि भवेद् यदि।
तदेवाहु र्महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः॥ 2॥
(माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2023-24)
अन्वयः—यथा चित्ते (अवक्रता भवेद्) तथा वाचि यदि अवक्रता भवेत्, तदेव महात्मानः तथ्यतः समत्वम् इति आहुः।
--- [ पृष्ठ संख्या: 111 ] ---
शब्दार्थाः
शब्दः | अर्थः |
चित्ते | मन में (मनसि) |
वाचि | वाणी में (वाण्याम्) |
अवक्रता | सरलता (ऋजुता/न वक्रता) |
महात्मानः | महापुरुष (महापुरुषः) |
तथ्यतः | वास्तव में (यथार्थरूपेण) |
समत्वम् | समानता का भाव (समानतायाः भावम्) |
आहुः | कहते हैं (कथयन्ति) |
प्रसंग- प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भागः' के 'सूक्तयः' शीर्षक पाठ से उद्धृत है। मूलतः यह पाठ तिरुवल्लुवर द्वारा तमिल भाषा में रचित 'तिरुक्कुरल' नामक ग्रन्थ से लिया गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य का सरस एवं बोधगम्य पद्यों के द्वारा प्रतिपादन किया गया है। इस पद्य में मन और वचन में समान रूप से सरलता को 'समत्व' बतलाया गया है।
हिन्दी अनुवाद/भावार्थ- जिस प्रकार मन में सरलता होती है, उसी प्रकार यदि वाणी में भी सरलता हो तो, उसे ही महापुरुष 'समत्व' (समानता का भाव) कहते हैं। अर्थात् मन और वचन में कुटिलता का नहीं होना ही समत्व कहलाता है।
पठितावबोधनकार्यम्-
प्रश्नाः-
(क) एकपदेन उत्तरत-
चित्ते का भवेत्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
महात्मानः तथ्यतः किं समत्वम् आहुः?
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'आहु' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? (ii) 'वक्रता' इत्यस्य विलोमपदं किम्?
उत्तराणि-
(क) अवक्रता।
(ख) मनसि वाचि च समानरूपेण अवक्रतां महात्मानः तथ्यतः समत्वम् आहुः।
(ग) (i) महात्मानः। (ii) अवक्रता।
---
( 3 )
श्लोकः
त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्।
परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः॥ 3॥
अन्वयः- यः धर्मप्रदां वाचं त्यक्त्वा परुषां (वाचम्) अभ्युदीरयेत्, (सः) विमूढधीः पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं (फलम्) भुङ्क्ते।
शब्दार्थाः
शब्दः | अर्थः |
धर्मप्रदाम् | धर्मयुक्त, सत्य (धर्मयुक्तम्, सरलम्) |
वाचम् | वाणी को (वाणीम्) |
परुषाम् | कठोर (कठोरम्) |
अभ्युदीरयेत् | बोलना चाहिए (वदेत्) |
विमूढधीः | अज्ञानी/नासमझ (मूर्खः/बुद्धिहीनः) |
पक्वम् | पका हुआ (सम्पन्नम्) |
परित्यज्य | छोड़कर (त्यक्त्वा) |
प्रसंग- प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भागः' के 'सूक्तयः' शीर्षक पाठ से उद्धृत है। मूलतः यह पाठ तिरुवल्लुवर द्वारा तमिल भाषा में रचित 'तिरुक्कुरल' नामक ग्रन्थ से लिया गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य का सरस एवं बोधगम्य पद्यों के द्वारा प्रतिपादन किया गया है। इस पद्य में धर्मयुक्त वाणी बोलने तथा कठोर वाणी का त्याग करने की प्रेरणा दी गई है।
हिन्दी अनुवाद/भावार्थ- जो धर्मयुक्त वाणी को छोड़कर कठोर वाणी को बोलता है, वह मूर्ख (अज्ञानी) पके हुए फल को छोड़कर कच्चा फल ही खाता है। अतः हमेशा सत्य एवं धर्मयुक्त वाणी ही बोलनी चाहिए।
पठितावबोधनकार्यम्-
प्रश्नाः-
(क) एकपदेन उत्तरत-
कः अपक्वं फलं खादति?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
बुद्धिहीनः किं त्यक्त्वा किम् अभ्युदीरयेत्?
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'धर्मप्रदां वाचम्'-अत्र विशेषणपदं किम्?
(ii) 'भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः'-अत्र क्रियापदं किम्?
उत्तराणि-
(क) विमूढधीः।
--- [ पृष्ठ संख्या: 112 ] ---
(ख) बुद्धिहीन: धर्मप्रदां वाचं त्यक्त्वा परुषांवाचम् अभ्युदीरयेत्।
(ग) (i) धर्मप्रदाम्। (ii) भुङ्क्ते।
( 4 )
श्लोकः
विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुर्नामनी मते॥ 4॥
अन्वयः—अस्मिन् लोके विद्वांसः एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः। अन्येषां वदने ये चक्षुः (स्तः) ते तु नामनी मते।
शब्दार्थाः
शब्दः | अर्थः |
चक्षुष्मन्तः | नेत्रों से युक्त (नेत्रवन्तः) |
प्रकीर्तिताः | कहे गये हैं (कथिताः) |
वदने | मुख पर (मुखे, आनने) |
चक्षुः | नेत्र (नेत्रे) |
प्रसंग—प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भाग:' के 'सूक्तयः' शीर्षक पाठ से उद्धृत है। मूलतः यह पाठ तिरुवल्लुवर द्वारा तमिल भाषा में रचित 'तिरुक्कुरल' नामक ग्रन्थ से लिया गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य का सरस एवं बोधगम्य पद्यों के द्वारा प्रतिपादन किया गया है। इस पद्यांश में विद्वान् को ही संसार में नेत्रों वाला बतलाते हुए विद्या के महत्त्व को दर्शाया गया है।
हिन्दी अनुवाद/भावार्थ—इस संसार में विद्वानों को ही नेत्रों से युक्त कहा गया है। दूसरों के मुख पर जो नेत्र हैं, वे तो नाममात्र के ही माने गये हैं। अर्थात् विद्या रूपी ज्ञान से सम्पन्न को ही नेत्रों वाला माना गया है, मूर्ख तो नेत्र होने पर भी अन्धे के समान ही हैं। क्योंकि विद्वान् अपने ज्ञान से सब कुछ देख (समझ) सकता है।
पठितावबोधनकार्यम्
प्रश्नाः—
(क) एकपदेन उत्तरत—
लोकेऽस्मिन् विद्वांसः के प्रकीर्तिताः?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत—
अस्मिन् लोके चक्षुष्मन्तः के प्रकीर्तिताः? तथा केषां वदने चक्षुः नामनी मते?
(ग) भाषिककार्यम्—
(i) 'लोकेऽस्मिन्'-अत्र विशेष्यपदं किम्? (ii) 'मुखे' इति पदस्य पर्यायपदं किम्?
उत्तराणि—(क) चक्षुष्मन्तः।
(ख) अस्मिन् लोके चक्षुष्मन्तः विद्वांसः प्रकीर्तिताः। तथा अन्येषां (मूर्खाणाम्) वदने चक्षुः नामनी मते।
(ग) (i) लोके। (ii) वदने।
( 5 )
श्लोकः
यत् प्रोक्तं येन केनापि तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः।
कर्तुं शक्यो भवेद्येन स विवेक इतीरितः॥ 5॥
अन्वयः—येन केनापि यत् प्रोक्तम्, तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तुं शक्यः भवेत्, 'सः विवेकः' इति ईरितः।
शब्दार्थाः
शब्दः | अर्थः |
प्रोक्तम् | कहा गया (कथितम्) |
तत्त्वार्थनिर्णयः | रहस्य/सत्यता का निर्णय (तथ्यस्य प्रतिपादनम्) |
शक्यः | समर्थ (समर्थः) |
ईरितः | कहा गया/प्रेरित किया गया (कथितः/प्रेरितः) |
प्रसंग—प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भाग:' के 'सूक्तयः' शीर्षक पाठ से उद्धृत है। मूलतः यह पाठ तिरुवल्लुवर द्वारा तमिल भाषा में रचित 'तिरुक्कुरल' नामक ग्रन्थ से लिया गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य का सरस एवं बोधगम्य पद्यों के द्वारा प्रतिपादन किया गया है। इस पद्यांश में तत्त्वार्थ (यथार्थता) का निर्णय करने में समर्थ को ही विवेक बतलाया गया है।
हिन्दी अनुवाद/भावार्थ—जिस किसी के द्वारा भी जो कहा गया है, उसके तत्त्वार्थ (रहस्य) का निर्णय जिसके द्वारा किया जा सकता है अर्थात् जो यथार्थता का निर्णय करने में समर्थ होता है वही 'विवेक' कहा गया है।
पठितावबोधनकार्यम्
प्रश्नाः—(क) एकपदेन उत्तरत—
कस्य निर्णयः कर्तुं शक्यः भवेत्?
--- [ पृष्ठ संख्या: 113 ] ---
( ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
विवेकः कः कथितः?
( ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'यत् प्रोक्तं येन केनापि'-अत्र क्रियापदं किम्?
(ii) 'अविवेकः' इत्यस्य अत्र विलोमपदं किम्?
उत्तराणि-(क) तत्त्वार्थस्य।
(ख) यः केनापि प्रोक्तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः कर्तुं समर्थः, सः विवेकः कथितः।
(ग) (i) प्रोक्तम्। (ii) विवेकः।
( 6 )
वाक्पटुधैर्यवान् मन्त्री सभायामप्यकातरः।
स केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते॥ 6॥
अन्वयः-(यः) मन्त्री वाक्पटुः, धैर्यवान्, सभायाम् अपि अकातरः (भवति), सः केनापि प्रकारेण परैः न परिभूयते।
कठिन शब्दार्थ-वाक्पटुः = बोलने में चतुर (वदने निपुणः)। अकातरः = निर्भीक (वीरः/साहसी)। परैः = दूसरों से/शत्रुओं से (शत्रुभिः)। परिभूयते = अपमानित किया जाता है (तिरस्क्रियते/अवमान्यते)।
प्रसंग-प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भागः' के 'सूक्तयः' शीर्षक पाठ से उद्धृत है। मूलतः यह पाठ तिरुवल्लुवर द्वारा तमिल भाषा में रचित 'तिरुक्कुरल' नामक ग्रन्थ से लिया गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य का सरस एवं बोधगम्य पद्यों के द्वारा प्रतिपादन किया गया है। इस पद्यांश में चतुर, धैर्यवान् तथा निर्भीक मन्त्री को ही श्रेष्ठ बतलाते हुए कहा गया है कि-
हिन्दी अनुवाद/भावार्थ-जो मन्त्री बोलने में चतुर, धैर्यवान् तथा सभा में भी निर्भीक होता है, वह किसी भी प्रकार से शत्रुओं द्वारा अपमानित नहीं किया जाता है।
पठितावबोधनकार्यम्-
प्रश्नाः-(क) एकपदेन उत्तरत- [ प्रश्न बैंक ( सं.) ]
मन्त्री सभायां कीदृशः भवेत्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
कीदृशः मन्त्री केनापि प्रकारेण परैः न परिभूयते?
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'वाक्पटुधैर्यवान् मन्त्री'-अत्र विशेष्यपदं किम्?
(ii) 'साहसी' इति पदस्य श्लोके पर्यायपदं किम्?
उत्तराणि-(क) अकातरः।
(ख) वाक्पटुः धैर्यवान् सभायामप्यकातरः मन्त्री केनापि प्रकारेण परैः न परिभूयते।
(ग) (i) मन्त्री। (ii) अकातरः।
( 7 )
य इच्छत्यात्मनः श्रेयः प्रभृतानि सुखानि च।
न कुर्यादहितं कर्म स परेभ्यः कदापि च॥ 7॥
अन्वयः-यः आत्मनः श्रेयः प्रभृतानि सुखानि च इच्छति, सः परेभ्यः कदापि च अहितं कर्म न कुर्यात्।
कठिन शब्दार्थ-आत्मनः = अपना (स्वस्य)। श्रेयः = कल्याण (कल्याणम्)। प्रभृतानि = अत्यधिक (अत्यधिकानि)। परेभ्यः = दूसरों के लिए (अन्येभ्यः)।
प्रसंग-प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भागः' के 'सूक्तयः' शीर्षक पाठ से उद्धृत है। मूलतः यह पाठ तिरुवल्लुवर द्वारा तमिल भाषा में रचित 'तिरुक्कुरल' नामक ग्रन्थ से लिया गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य का सरस एवं बोधगम्य पद्यों के द्वारा प्रतिपादन किया गया है। इस पद्यांश में अपना कल्याण एवं सुख चाहने वालों को दूसरों का अहित न करने की प्रेरणा देते हुए कहा गया है कि-
--- [ पृष्ठ संख्या: 114 ] ---
हिन्दी अनुवाद/भावार्थ- जो अपना कल्याण और अत्यधिक सुख चाहता है, उसे दूसरों के लिए और कभी भी अहितकारी कर्म नहीं करना चाहिए।
पठितावबोधनकार्यम्-
प्रश्नाः-
(क) एकपदेन उत्तरत-
जनः कस्य श्रेयः इच्छति?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
मानवः किम् इच्छति? तथा परेभ्यः कदापि किम् न कुर्यात्?
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'प्रभूतानि सुखानि च'-अत्र विशेषणपदं किम्?
(ii) 'य इच्छत्यात्मनः श्रेयः'-अत्र क्रियापदं किम्?
उत्तराणि-
(क) आत्मनः।
(ख) मानवः आत्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च इच्छति। तथा परेभ्यः कदापि अहितं कर्म न कुर्यात्।
(ग) (i) प्रभूतानि। (ii) इच्छति।
( 8 )
आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।
तस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः॥ 8॥
( माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2024-25 )
अन्वयः- 'आचारः प्रथमो धर्मः' इत्येतद् विदुषां वचः (अस्ति)। तस्मात् विशेषतः प्राणेभ्योऽपि सदाचारं रक्षेत।
कठिन शब्दार्थाः-
शब्द | अर्थ |
आचारः | सदाचार (सदाचारः) |
विदुषाम् | विद्वानों का (विद्वज्जनानाम्) |
वचः | वचन (वचनम्) |
रक्षेत | रक्षा करनी चाहिए |
प्रसंग- प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक 'शेमुषी-द्वितीयो भागः' के 'सूक्तयः' शीर्षक पाठ से उद्धृत है। मूलतः यह पाठ तिरुवल्लुवर द्वारा तमिल भाषा में रचित 'तिरुक्कुरल' नामक ग्रन्थ से लिया गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य का सरस एवं बोधगम्य पद्यों के द्वारा प्रतिपादन किया गया है। इस पद्यांश में प्राण देकर भी सदाचार की रक्षा करने की प्रेरणा देते हुए कहा गया है कि-
हिन्दी अनुवाद/भावार्थ- 'सदाचार पहला धर्म है' यह विद्वानों का वचन है। इसलिए विशेष रूप से प्राण देकर भी सदाचार की रक्षा करनी चाहिए।
पठितावबोधनकार्यम्-
प्रश्नाः-
(क) एकपदेन उत्तरत-
कः प्रथमो धर्मः?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
किम् विदुषां वचः? तथा सदाचारं कथं रक्षेत?
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'प्रथमो धर्मः'-अत्र विशेष्यपदं किम्? (ii) 'तस्माद् रक्षेत सदाचारम्'-अत्र क्रियापदं किम्?
उत्तराणि-
(क) आचारः।
(ख) 'आचारः परमोधर्मः' इति विदुषां वचः। तथा सदाचारं प्राणेभ्योऽपि रक्षेत।
(ग) (i) धर्मः। (ii) रक्षेत।
⭐ 3. अन्य महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तराणि (Important Q&A & MCQs)
वस्तुनिष्ठ प्रश्न (MCQs), एकपदेन उत्तरत, पूर्णवाक्येन उत्तरत, प्रश्ननिर्माणम्, पाठ-सार-लेखनम् एवं परीक्षा उपयोगी व्याकरण।
अन्य महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तराणि
I. बहुविकल्पात्मकप्रश्नाः-
1. पिता पुत्राय बाल्ये किं यच्छति? (माध्य. शिक्षा बोर्ड, 2024; प्रश्न बैंक)
(अ) गृहधनम् (ब) वस्त्रधनम् (स) विद्याधनम् (द) वस्तुधनम्
2. प्रथमो धर्मः कः? (माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2023-24)
(अ) आचारः (ब) विचारः (स) विनयः (द) दीनः
3. 'तिरुक्कुरल' इति ग्रन्थः मूलतः कस्यां भाषायां रचितः?
(अ) तमिलभाषायां (ब) आंग्लभाषायां (स) संस्कृतभाषायां (द) उर्दूभाषायां
4. यथा चित्ते तथा वाचि किं भवेत्?
(अ) वक्रता (ब) पटुता (स) अवक्रता (द) कुटिलता
5. प्राणेभ्योऽपि किं रक्षेत? (प्रश्न बैंक)
(अ) गृहम् (ब) पुत्रम् (स) सदाचारम् (द) धनम्
6. लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः के प्रकीर्तिताः?
(अ) नृपाः (ब) धनिकाः (स) युवकाः (द) विद्वांसः
7. विमूढधीः कीदृशीं वाचिं परित्यजति? (प्रश्न बैंक)
(अ) दुःखप्रदाम् (ब) माधुर्यप्रदाम् (स) धर्मप्रदाम् (द) सुखप्रदाम्
8. बुद्धिमान् नरः कीदृशं कर्म न कुर्यात्?
(अ) हितम् (ब) सुखदम् (स) मधुरम् (द) अहितम्
9. पुत्रस्य कृते तपः कः तेपे?
(अ) पिता (ब) माता (स) भ्राता (द) मित्रम्
10. चित्ते वाचि च समानरूपेण अवक्रता किं कथ्यते?
(अ) असमत्वम् (ब) निर्लिप्तम् (स) समत्वम् (द) विशिष्टम्
11. मूर्खः कीदृशं फलं भुंक्ते?
(अ) पक्वम् (ब) अपक्वम् (स) मधुरम् (द) कठोरम्
12. धैर्यवान् कुत्र पराभवं न प्राप्नोति?
(अ) स्वगृहे (ब) स्वनगरे (स) लोके (द) स्वर्गे
13. बुद्धिमान् नरः कियन्ति सुखानि इच्छति?
(अ) अल्पानि (ब) प्रभूतानि (स) त्रीणि (द) पञ्च
14. 'सूक्तयः' पाठः तमिलभाषायाः कस्मिन् ग्रन्थात् गृहीतोऽस्ति? (प्रश्न बैंक)
(अ) तिरुक्कुरल (ब) हितोपदेशः (स) पंचतन्त्रम् (द) अभिज्ञानशाकुन्तलम्
--- [ पृष्ठ संख्या: 118 ] ---
उत्तर-तालिका
1. (स) 2. (अ) 3. (अ) 4. (स) 5. (स) 6. (द) 7. (स) 8. (द) 9. (अ) 10. (स)
11. (ब) 12. (स) 13. (ब) 14. (अ)
II. शब्दार्थ-चयनम्-
प्रश्न:- अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थं चित्वा लिखत-
1. यः इच्छत्यात्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च।
(अ) बहूनि (ब) प्रभावपूर्णानि (स) पञ्चभूतानि (द) प्रतापानि
2. पिता यच्छति पुत्राय।
(अ) स्नेहं करोति (ब) सत्करोति (स) क्रुध्यति (द) ददाति
3. अवक्रता यथाचित्ते तथा वाचि भवेत्।
(अ) मनसि (ब) वाण्याम् (स) शरीरे (द) मुखे
4. परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः।
(अ) बुद्धिमान् (ब) विद्वान् (स) मूर्खः (द) पण्डितः
5. विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुमन्तः प्रकीर्तिताः।
(अ) बुद्धिमन्तः (ब) नेत्रवन्तः (स) प्राणवन्तः (द) धनवन्तः
6. अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुर्नमनी मते।
(अ) गृहे (ब) शरीरे (स) मस्तके (द) मुखे
7. वाक्पटुधैर्यवान् मन्त्री सभायामपि अकातरः।
(अ) कृतघ्नः (ब) साहसी (स) विवेकशीलः (द) पराजितः
8. आचारः प्रथमो धर्मः।
(अ) परोपकारः (ब) दुराचारः (स) अत्याचारः (द) सदाचारः
9. स केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते।
(अ) पराजयते (ब) पुरस्क्रियते (स) अवमान्यते (द) विजयते
10. वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्।
(अ) कठोराम् (ब) कोमलाम् (स) मधुराम् (द) भूषिताम्
उत्तरणि-
1. (अ) बहूनि | 2. (द) ददाति | 3. (ब) वाण्याम् | 4. (स) मूर्खः | 5. (ब) नेत्रवन्तः | 6. (द) मुखे | 7. (ब) साहसी | 8. (द) सदाचारः | 9. (स) अवमान्यते | 10. (अ) कठोराम्।
III. भावार्थ-लेखनम्-
प्रश्न:- अधोलिखितपद्यानां हिन्दीभाषायां सप्रसङ्गं भावार्थ लिखत-
(i) पिता यच्छति ................................................................................................. तत्कृतज्ञता ।।
(ii) अवक्रता यथा चित्ते ........................................................................................ समत्वमिति तथ्यतः ।।
(iii) त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं ....................................................................................... विमूढधीः ।।
(iv) विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् ................................................................................. चक्षुर्नमनी मते ।।
(v) यत् प्रोक्तं येन केनापि ....................................................................................... विवेक इतितः ।।
(vi) वाक्पटुधैर्यवान् ............................................................................................... परैर्न परिभूयते ।।
(vii) य इच्छत्यात्मनः श्रेयः ....................................................................................... परेभ्यः कदापि च ।।
(viii) आचारः परमोधर्मः .......................................................................................... प्राणेभ्योऽपि विशेषतः ।।
( माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2024-25; प्रश्न बैंक )
उत्तरम्-भावार्थ- [नोट-उपर्युक्त सभी पद्यांशों के सप्रसंग हिन्दी-भावार्थ पूर्व में पाठ के हिन्दी-अनुवाद के साथ ही दिये जा चुके हैं, वहाँ से देखकर लिखिए।]
--- [ पृष्ठ संख्या: 119 ] ---
IV. अन्वय-लेखनम्-
प्रश्नः-मञ्जूषातः पदानि चित्वा अधोलिखितश्लोकानाम् अन्वयं पूरयत-
(i) पिता यच्छति .................................................................................................................... कृतज्ञता॥
अन्वयः-पिता बाल्ये (i) .................... महत् (ii) .................... यच्छति। अस्य (iii) ‘.................... किं तपः तेपे’ इति (iv) .................... तत्कृतज्ञता॥
उत्तरम्-(i) पुत्राय, (ii) विद्याधनं, (iii) पिता, (iv) उक्तिः।
(ii) अवक्रता यथा चित्ते .................................................................................................................... तथ्यतः॥
अन्वयः-यथा (i) .................... चित्ते तथा यदि (ii) .................... भवेत्, (iii) .................... तथ्यतः तदेव (iv) .................... इति आहुः। (माध्य. शिक्षा बोर्ड, मॉडल पेपर, 2024-25)
उत्तरम्-(i) अवक्रता, (ii) वाचि, (iii) महात्मानः (iv) समत्वम्।
(iii) त्यक्त्वा धर्मप्रदां .................................................................................................................... विमूढधीः॥
अन्वयः-यः (i) .................... वाचं त्यक्त्वा (ii) .................... (वाचम्) अभ्युदीरयेत्, (सः) (iii) .................... पक्वं फलं (iv) .................... अपक्वं (फलं) भुङ्क्ते।
उत्तरम्-(i) धर्मप्रदां, (ii) परुषाम्, (iii) विमूढधीः, (iv) परित्यज्य।
(iv) विद्वांस एव लोके .................................................................................................................... चक्षुर्नामनी मते॥
अन्वयः-अस्मिन् लोके (i) .................... एव (ii) .................... प्रकीर्तिताः। अन्येषां (iii) .................... ये चक्षुः (स्तः) ते तु (iv) .................... मते॥
उत्तरम्-(i) विद्वांसः, (ii) चक्षुष्मन्तः, (iii) वदने, (iv) नामनी।
(v) यत् प्रोक्तं येन केनापि .................................................................................................................... विवेक इतीरितः॥
अन्वयः-येन केनापि यत् (i) .................... , तस्य (ii) .................... येन कर्तुं (iii) .................... भवेत्, सः (iv) .................... इति ईरितः।
उत्तरम्-(i) प्रोक्तम्, (ii) तत्त्वार्थनिर्णयः, (iii) शक्यः, (iv) विवेकः।
(vi) वाक्पटुधैर्यवान् .................................................................................................................... परिभूयते॥
अन्वयः-(यः) मन्त्री वाक्पटुः, (i) .................... , सभायाम् अपि (ii) .................... (भवति), सः (iii) .................... प्रकारेण परैः न (iv) .................... ।
उत्तरम्-(i) धैर्यवान्, (ii) अकातरः, (iii) केनापि, (iv) परिभूयते।
(vii) य इच्छत्यात्मनः .................................................................................................................... कदापि च॥
अन्वयः-यः (i) .................... श्रेयः प्रभृतानि (ii) .................... च इच्छति, सः (iii) .................... कदापि च (iv) .................... कर्म न कुर्यात्।
उत्तरम्-(i) आत्मनः, (ii) सुखानि, (iii) परेभ्यः, (iv) अहितं।
--- [ पृष्ठ संख्या: 120 ] ---
(viii) आचारः प्रथमो धर्मः .................................................................... विशेषतः ।।
अन्वयः - आचारः (i) ................. धर्मः, इत्येतद् (ii) ................. वचः (अस्ति)। तस्मात् (iii) ................. प्राणेभ्योऽपि (iv) ................. रक्षेत्।
उत्तरम् - (i) प्रथमः, (ii) विदुषां, (iii) विशेषतः, (iv) सदाचारं।
V. प्रश्न-निर्माणम् -
प्रश्नः - रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -
1. पिता बाल्ये पुत्राय विद्याधनं यच्छति।
2. अस्य पिता तपः तेपे।
3. चित्ते वाचि च अवक्रता भवेत्।
4. तदेव महात्मानः समत्वं कथयन्ति।
5. मूर्खजनः धर्मप्रदां वाचं त्यक्त्वा परुषां वदति।
6. विमूढधीः अपक्वं फलं खादति।
7. लोके विद्वांसः एव चक्षुष्मन्तः कथ्यन्ते।
8. विवेकेन तत्त्वार्थस्य निर्णयः भवति।
9. धैर्यवान् मन्त्री सभायां निर्भीकः भवति।
10. सः परैः न परिभूयते।
11. सः आत्मल्याणम् इच्छति।
12. कदापि परेभ्यः अहितं कर्म न कुर्यात्।
13. आचारः प्रथमो धर्मः।
14. सदैव सदाचारं रक्षेत्।
15. सः प्रभृतानि सुखानि इच्छति।
उत्तरम् - प्रश्ननिर्माणम् -
1. पिता बाल्ये पुत्राय किं यच्छति?
2. कस्य पिता तपः तेपे?
3. चित्ते वाचि च का भवेत्?
4. तदेव के समत्वं कथयन्ति?
5. मूर्खजनः धर्मप्रदां वाचं त्यक्त्वा कां वदति?
6. कः अपक्वं फलं खादति?
7. लोके के एव चक्षुष्मन्तः कथ्यन्ते?
8. विवेकेन कस्य निर्णयः भवति?
9. धैर्यवान् मन्त्री सभायां कीदृशः भवति?
10. सः कैः न परिभूयते?
11. कः आत्मल्याणम् इच्छति?
12. कदापि केभ्यः अहितं कर्म न कुर्यात्?
13. कः प्रथमो धर्मः?
14. सदैव किं रक्षेत्?
15. सः प्रभृतानि कानि इच्छति?
--- [ पृष्ठ संख्या: 121 ] ---