RajBoardExam
संस्कृत (Sanskrit)हिंदी माध्यम2026-27

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 15 Solutions in Hindi — वृक्षाः सत्पुरुषाः इव

📅 अंतिम अपडेट: 2026-09-09📖 RBSE/NCERT Solutions

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 15 Question Answer वृक्षाः सत्पुरुषाः इव

Practicing theseRBSE Class 6 Sanskrit SolutionsDeepakam Chapter 15 वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Question Answer improves confidence in the subject.

Class 6 Sanskrit Chapter 15 Question Answer वृक्षाः सत्पुरुषाः इव

कक्षा 6 संस्कृत पाठ 15 के प्रश्न उत्तर

Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 15 Question Answer

पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1.
पाठे लिखितानि सुभाषितानि सस्वरं पठन्तु, अवगच्छन्तु, लिखन्तु स्मरन्तु च।
(पाठ में लिखित सुभाषितों को सस्वर पढ़ो, जानो, लिखो और याद करो।)
उत्तर:
स्वयं कीजिए।

प्रश्न 2.
पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु।
(पाठ के आधार पर अधोलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)


उत्तर:
(क) आतपे।
(ख) नद्यः।
(ग) हृदः।
(ग) वृक्षाः।
(ङ) वृक्षेभ्यः।
(च) फलानि।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 1

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 2

प्रश्न 3.
पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु।
(पाठ के आधार पर अधोलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए।)

उत्तर:
(क) नद्यः स्वयमेव जलं न पिबन्ति।
(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं पुष्पं फलं, छायां मूलं, वल्कलं, दारूं च यच्छन्ति।
(ग) इदं शरीरं परोपकाराय अस्ति।
(घ) दशपुत्रसमः वृक्षः भवति।
(ङ) सतां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति।
(च) अन्यस्य छायां वृक्षाः कुर्वन्ति।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 3

प्रश्न 4.
पट्टिकात उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
(पट्टिका से उचित पद चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)

उत्तर:
(क) फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव।
(ख) दशहृदसमः पुत्रः दशपुत्रः समो द्रुमः।
(ग) सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः।
(घ) परोपकाराय इदं शरीरम्।
(ङ) स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
(च) परोपकाराय सतां विभूतयः।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 4

प्रश्न 5.
उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु।
(उदाहरण के अनुसार अधोलिखित वाक्यों में स्थूलाक्षर पदों की विभक्ति का निर्देश कीजिए।)
यथा – वृक्षा: अन्यस्य कृते छायां कुर्वन्ति। द्वितीया विभक्तिः

उत्तर:
(क) द्वितीया विभक्तिः
(ख) प्रथमा विभक्तिः
(ग) प्रथमा विभक्तिः
(घ) चतुर्थी विभक्तिः
(ङ) प्रथमा विभक्तिः
(च) द्वितीया विभक्तिः।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 5

प्रश्न 6.
अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु।
(अधोलिखित पदों के द्विवचन और बहुवचन में रूप लिखिए।)

उत्तर:
(क) मेघः – मेघौ – मेघाः
(ख) हृदः – ह्रदा:
(ग) सत्पुरुषः – सत्पुरुषौ – सत्पुरुषाः
(घ) छाया – छाये – छाया:
(ङ) वापी – वाप्यौ – वाप्यः
(च) नदी – नद्यौ – नद्यः
(छ) शरीरम् – शरीरे – शरीराणि
(ज) पुष्पम् – पुष्पे – पुष्पाण

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 6

प्रश्न 7.
अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु।
(अधोलिखित पदों का परस्पर में समुचित मेल करके ‘कौन क्या देता है’ ऐसा लिखिए।)

उत्तर:
(क) वृक्षः शुद्धं वायुं ददाति।
(ख) गौ: दुग्धं ददाति।
(ग) सूर्य प्रकाशं ददाति।
(घ) नदी जलं ददाति।
(ङ) अग्निः तापं ददाति।
(च) शिक्षक विद्यां ददाति।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 7

प्रश्न 8.
अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु।
(अधोलिखित क्रियापदों के लट्लकार में प्रथम पुरुष के रूप लिखिए।)

उत्तर:
तिष्ठन्ति – तिष्ठति – तिष्ठतः – तिष्ठन्ति।
फलन्ति – फलति – फलतः – फलन्ति।
यान्ति – याति – यातः – यान्ति।
पिबन्ति – पिबति – पिबतः – पिबन्ति।
खादन्ति – खादति – खादतः – खादन्ति।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 8

Class 6th Sanskrit Chapter 15 Question Answer

प्रश्न 1.
निम्नलिखित प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत-
(i) ‘वृक्षाः सत्पुरुषाः इव’ इति पाठस्य क्रमः कः?
(अ) त्रयोदश:
(ब) पञ्चदश
(स) एकादश:
(द) चतुर्दश:
उत्तर:
(ब) पञ्चदश

(ii) वृक्षाः कीदृशा: भवन्ति?
(अ) अपूज्याः
(ब) भक्ष्याः
(स) कर्तनीया:
(द) पूज्याः
उत्तर:
(द) पूज्याः

(iii) वृक्षाः कुत्र तिष्ठन्ति?
(अ) आतपे
(ब) शीतले
(स) भवने
(द) छायायाम्
उत्तर:
(अ) आतपे

(iv) दशहृदसमः कः भवति?
(अ) कूप:
(ब) वापी
(स) पुत्र:
(द) द्रुमः
उत्तर:
(स) पुत्र:

(v) केषां जन्म वरम् अस्ति?
(अ) दैत्यानाम्
(ब) वृक्षाणाम्
(स) याचकानाम्
(द) दुर्जनानाम्
उत्तर:
(ब) वृक्षाणाम्

(vi) नद्यः किमर्थम् वहन्ति?
(अ) स्वार्थाय
(ब) प्रलयाय
(स) निरर्थकम्
(द) परोपकाराय
उत्तर:
(द) परोपकाराय

(vii) ‘महीरुहाः’ इति पदस्य कोऽर्थः?
(अ) वृक्षा:
(ब) पर्वताः
(स) जना:
(द) नद्यः
उत्तर:
(अ) वृक्षा:

(viii) परोपकाराय केषां विभूतयः भवन्ति?
(अ) असताम्
(ब) बालकानाम्
(स) सताम्
(द) धनिकानाम्
उत्तर:
(स) सताम्

(ix) फलानि स्वयं के न खादन्ति?
(अ) सज्जना:
(ब) वृक्षा:
(स) नद्यः
(द) दुर्जनाः
उत्तर:
(ब) वृक्षा:

(x) ‘वारिवाहा:’ इति पदस्य कोऽर्थः?
(अ) वृक्षा:
(ब) सज्जनाः
(स) जलम्
(द) मेघाः
उत्तर:
(द) मेघाः

प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(i) पिबन्ति …………… स्वयमेव नाम्भः। (नद्यः/हृदः)
(ii) दशकूपसमा …………… । (पुत्र:/वापी)
(iii) परोपकाराय दुहन्ति …………… । (गाव:/वृक्षा:)
(iv) परोपकाराय इदं …………… । (गृहम्/शरीरम् )
(v) विमुखाः …………… नार्थिन:। (यान्ति/कुर्वन्ति।)
उत्तर:
(i) नद्य:
(ii) वापी।
(iii) गाव:।
(iv) शरीरम्।
(v) यान्ति

प्रश्न 3.
एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु-
(i) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति?
(ii) दशपुत्रसमः कः भवति?
(iii) परोपकाराय के फलन्ति?
(iv) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति?
(v) वारिवाहाः किम् न अदन्ति?
उत्तर:
(i) वृक्षाः।
(ii) द्रुमः।
(iii) वृक्षाः।
(iv) परोपकाराय।
(v) सस्यम्।

प्रश्न 4.
पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु-
(i) सत्पुरुषाः इव के सन्ति?
उत्तर:
वृक्षाः सत्पुरुषाः इव सन्ति।

(ii) एकः वृक्षाः केन समः भवति?
उत्तर:
एक: वृक्षः दशपुत्रसमः भवति।

(iii) सर्वप्राणि उपजीवनं सुजनस्य इव केषां जन्म वरम्?
उत्तर:
सर्वप्राणि उपजीवनं सुजनस्य इव वृक्षाणां जन्म वरम्।

(iv) नद्यः किमर्थम् वहन्ति?
उत्तर:
नद्यः परोपकाराय वहन्ति।

(v) वृक्षाः स्वयं किं न खादन्ति?
उत्तर:
वृक्षाः स्वयं फलानि न खादन्ति।

प्रश्न 5.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु।
(i) छात्रा: प्रदर्शनीं पश्यन्ति।
(ii) छात्रा: शिक्षकेण सह संलपां कुर्वन्ति।
(iii) वृक्षाः फलानि पुष्पाणि च यच्छन्ति।
(iv) वृक्षाः सत्पुरुषाः सन्ति।
(v) गावः परोपकाराय दुहन्ति।
उत्तर:
प्रश्ननिर्माणम्-
(i) छात्रा : कां पश्यन्ति?
(ii) छात्रा: केन सह संलापं कुर्वन्ति?
(iii) वृक्षाः कानि यच्छन्ति?
(iv) के सत्पुरुषाः सन्ति?
(v) गाव: किमर्थम् दुहन्ति?

प्रश्न 6.
क्रमानुसारं शब्दार्थमेलनं कुर्वन्तु-
(क) – (ख)
(i) सत्पुरुषाः – मेघाः
(ii) हृदः – काष्ठैः
(iii) द्रुमः – सरोवर:
(iv) दारुभि: – जलम्
(v) अम्भ: – वृक्ष:
(vi) वारिवाहा: – सज्जनाः
उत्तर:
(i) सत्पुरुषाः – सज्जनाः।
(ii) हृदः – सरोवर:।
(iii) द्रुमः – वृक्ष:।
(iv) दारुभिः काष्ठैः।
(v) अम्भ: – जलम्।
(vi) वारिवाहाः – मेघाः।

Deepakam Class 6 Chapter 15 वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Summary

पाठ-परिचय – वर्तमान समय में ‘पर्यावरण संरक्षण’ पर विशेष ध्यान देने के लिए सभी प्रयत्नशील हैं। पर्यावरण की सुरक्षा का एकमात्र उपाय ‘वृक्षारोपण’ है। क्योंकि वृक्ष ही सज्जनों के समान स्वयं कष्ट सहन करके दूसरों का हित करते हैं।

प्रस्तुत पाठ में विद्यालय में ‘पर्यावरण संरक्षण’ विषय पर आयोजित एक प्रदर्शनी का अवलोकन करते समय शिक्षक एवं छात्रों का वार्तालाप वर्णित है। इसमें वृक्षों के महत्त्व को दर्शाने वाले कुछ सुभाषित संकलित हैं।

कठिन शब्दार्थ, अन्वय एवं हिन्दी अनुवाद/भावार्थ

पर्यावरणसंरक्षणस्य ……………………………….. संलापं च कुर्वन्ति।
श्रीमन्! अहं जीवशास्त्रस्य ……………………………….. छात्राः अपि गायन्ति।
कठिन-शब्दार्थ – आयोजिता = आयोजित। पश्यन्ति = देखते हैं। सह = साथ। संलापं = वार्तालाप। यत् = कि। यच्छन्ति = देते हैं। पूज्याः = पूजनीय। पठितवती = पढ़ा है। सत्पुरुषाः = श्रेष्ठ पुरुष। एवम् = ऐसा। श्रावयतु = सुनाओ।

हिन्दी अनुवाद- ‘पर्यावरण संरक्षण के विषय में एक प्रदर्शनी विद्यालय में आयोजित है। छात्र उस प्रदर्शनी को देखते हैं और शिक्षक के साथ वार्तालाप करते हैं।
छात्रा – श्रीमान्! मैंने जीवशास्त्र की पुस्तक में पढ़ा है कि वृक्ष शुद्ध वायु देते हैं।
छात्र – श्रीमान्! मेरी माता भी बोलती हैं कि वृक्ष पूजनीय होते हैं।
शिक्षक – प्रिय छात्रों ! सच है, वृक्ष शुद्ध वायु, फल, पुष्प और सब कुछ भी देते हैं। इसलिए वे पूजनीय हैं।
छात्रा – श्रीमान्! मैने एक सुन्दर कथन पढ़ा है कि ‘वृक्ष सत्पुरुष हैं।’
शिक्षक – क्या ऐसा है? ठीक है, तो वह सुभाषित सुनाओ।
छात्रा – ठीक है श्रीमान् !
(मुदिता सुभाषित सुनाती है, दूसरे छात्र भी गाते हैं।)

पाठ के सुभाषित-

छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे।
फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव।।

पदच्छेदः – छायाम् अन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयम् आतपे फलानि अपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषाः इव।
अन्वयः – (वृक्षाः) स्वयम् आतपे तिष्ठन्ति (किन्तु) अन्यस्य छायां कुर्वन्ति, फलानि अपि परार्थाय (यच्छन्ति) (अत:) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव (सन्ति)।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 9

कठिन शब्दार्थ – अन्यस्य दूसरे की आतपे धूप में तिष्ठन्ति रहते हैं। फलान्यपि = (फलानि + अपि) फल भी । परार्थाय दूसरों के उपकार के लिए। सत्पुरुषाः = सज्जन लोग इव = समान।

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ- वृक्ष स्वयं धूप में रहते हैं किन्तु दूसरे लोगों के लिए छाया करते हैं, फल भी स्वयं नहीं खाते हैं अपितु दूसरों के लिए ही देते हैं। इसलिए वृक्ष सज्जनों के समान होते हैं। क्योंकि सज्जन स्वयं कष्टों को सहकर भी दूसरों का हित करते हैं।

दशकूपसमा वापी दशवापीसमो हृदः।
दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमो दुमः।।

पदच्छेदः- दशकूपसमा वापी दशवापीसमः हृदः दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमः द्रुमः।
अन्वयः – दशकूपसमा वापी (अस्ति), दशवापीसमः हृदः (अस्ति), दशहृदसमः पुत्रः (अस्ति), दशपुत्रसम: द्रुमः (अस्ति)।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 10

कठिन शब्दार्थ- दशकूपसमा दस कुओं के समान वापी बावड़ी हृदः तालाब, झील। द्रुमः = पेड़।

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ- दस कुओं के समान एक बावड़ी (जलकुंड) है, दस बावड़ियों (जलकुंडों) के समान एक तालाब है, दस तालाबों के समान एक पुत्र है तथा दस पुत्रों के समान एक वृक्ष मूल्यवान् होता है। अर्थात् एक वृक्ष। सबसे अधिक उपकार करने वाला होता है। इसलिए सभी को वृक्षारोपण करना चाहिए।

अहो एषां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम्।
सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः।।

पदच्छेदः – अहो! एषां वरं जन्म सर्वप्राणि उपजीवनं सुजनस्य इव येषां वै विमुखाः यान्ति न अर्थिनः।
अन्वयः – अहो! एषां सर्वप्राण्युपजीवनं जन्म वरम् (अस्ति)। सुजनस्य इव येषाम् अर्थिनः विमुखाः न यान्ति। कठिन शब्दार्थ – एषां इनका सर्वप्राण्युपजीवनं = सभी प्राणियों के उपकार के लिए। वरम् = श्रेष्ठ। सुजनस्य = सज्जन का। अर्थिनः = याचक, प्राप्त करने के इच्छुक। विमुखाः = विमुख, निराश न यान्ति नहीं जाते हैं।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 11

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ- अरे! इन वृक्षों का जन्म श्रेष्ठ है, क्योंकि इनका जन्म सभी प्राणियों के उपकार के लिए होता है। जैसे सज्जनों से लोगों को निराशा नहीं होती है उसी प्रकार वृक्षों के समीप आकर प्रार्थना करने वाले (याचक) लोगों को निराशा नहीं होती है। उनकी आशा के अनुरूप वृक्ष उनके लिए फल, पुष्प और छाया देते हैं।

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः।
परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकाराय इदं शरीरम् ।।

पदच्छेदः – परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकाराय इदं शरीरम्।
अन्वयः – वृक्षा: परोपकाराय फलन्ति, नद्यः परोपकाराय वहन्ति, गावः परोपकाराय दुहन्ति, परोपकाराय (एव) इदं शरीरम् (अस्ति)।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 12

कठिन शब्दार्थ- परोपकाराय = दूसरों के उपकार के लिए। फलन्ति = फल देते हैं। नद्यः = नदियाँ। वहन्ति : बहती हैं। गावः = गायें। दुहन्ति = दूध देती हैं। इदम् = यह।

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ- परोपकार के लिए वृक्ष फल देते हैं अर्थात् वृक्ष के फल दूसरे लोग ही खाते हैं, स्वयं वृक्ष नहीं खाते हैं। नदियाँ परोपकार के लिए बहती हैं अर्थात् नदियों का जल भी दूसरों के उपयोग में आता है। गाय परोपकार के लिए दूध देती हैं। इसी प्रकार हमारा यह शरीर भी परोपकार के लिए ही है। हमें दूसरों का उपकार करना चाहिए।

पुष्प-पत्र – फलच्छाया-मूल- वल्कल – दारुभिः।
धन्या महीरुहा येषां विमुखा यान्ति नार्थिनः।।

पदच्छेदः – पुष्प-पत्र – फल- छाया-‍ -मूल- वल्कल – दारुभिः धन्याः महीरुहाः येषां विमुखाः यान्ति न अर्थिनः।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 13

अन्वयः – येषां पुष्प-पत्र – फल- छाया-मूल- वल्कल-दारुभिः अर्थिनः विमुखाः न यान्ति (ते) महीरुहाः धन्याः (सन्ति)।

कठिन – शब्दार्थ – येषां = जिनके। पत्र = पत्ते। मूलम् = जड़ वल्कल पेड़ की छाल। दारुभिः = लकड़ियों से। महीरुहाः = पेड़।

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ- प्राणी वृक्ष से फूल, पत्ते, फल, छाया, जड़, छाल और लकड़ियाँ प्राप्त करते हैं। अर्थात् वृक्षों के पास जो कुछ भी है वह सब प्राणियों के लिए ही है। वृक्ष कभी भी याचकों को निराश नहीं करते हैं। इसलिए वृक्ष धन्य हैं।

पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः।।

पदच्छेदः – पिबन्ति नद्यः स्वयम् एव न अम्भः, स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः। न अदन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः, परोपकाराय सतां विभूतयः।

वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Diagram 14

अन्वयः – नद्यः अम्भः स्वयम् एव न पिबन्ति। वृक्षाः अपि फलानि स्वयं न खादन्ति । वारिवाहा : (अपि) सस्यं न अदन्ति खलु। (यतः) सतां विभूतयः परोपकाराय (भवन्ति)।

कठिन शब्दार्थ- नद्यः = नदियाँ अम्भः = जल। वारिवाहाः = बादल सस्यं अनाज, धान्य न अदन्ति नहीं खाते हैं। सतां = सज्जनों की। विभूतयः = समृद्धियाँ।

हिन्दी अनुवाद/भावार्थ- नदियाँ अपना पानी स्वयं नहीं पीती हैं अपितु दूसरों के उपयोग के लिए देती हैं। इसी प्रकार वृक्ष भी फल स्वयं नहीं खाते हैं। बादल भी जल की वर्षा करते हैं और उससे उत्पन्न अनाज स्वयं नहीं खाते हैं। इस प्रकार सज्जनों की सम्पत्ति भी परोपकार के लिए होती है।