Class 7 Sanskrit Chapter 5 Question Answer सेवा हि परमो धर्मः
Practicing these RBSEClass 7 Sanskrit Deepakam Solutionsand Class 7th Sanskrit Chapter 5 सेवा हि परमो धर्मः Question Answer improves confidence in the subject.
Sanskrit Class 7 Chapter 5 Question Answer सेवा हि परमो धर्मः
सेवा हि परमो धर्मः Class 7 Question Answer
Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 5 Question Answer
वयम् अभ्यासं कुर्मः
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तराणि लिखन्तु-
(क) क: प्रसिद्ध चिकित्सकः आसीत्?
(ख) अन्यस्मिन् दिवसे कौ आगतौ ?
(ग) कः खिन्नः आसीत्?
(घ) रुग्णस्य परिस्थितिः कथम् आसीत्?
(ङ) नागार्जुनः सहायकरूपेण कं चितवान् ?
(च) कां विना चिकित्सक : न भवति ?
(छ) नागार्जुन : युवक केन मार्गेण गन्तुं सूचितवान् ?
उत्तराणि:
(क) नागार्जुन:
(ख) द्वौ युवकौ
(ग) द्वितीय : युवक :
(घ) शोचनीया
(ङ) द्वितीयं युवकम्
(च) सेवाभावनाम्
(छ) राजमार्गेण
प्रश्न 2.
अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु –
(क) अहोरात्रं नागार्जुनः कुत्र कार्यं करोति स्म ?
(ख) नागार्जुन : महाराजं किं निवेदित्वान् ?
(ग) प्रथमः युवकः कथं कार्यं कृतवान् ?
(घ) द्वितीयः युवक: राजमार्गे रोगिणं दृष्ट्वा किं कृतवान् ?
(ङ) सेवायाः भावनां विना किं न भवेत् ?
उत्तराणि:
(क) अहोरात्रं नागार्जुनः प्रयोगशालायाम् कार्यं करोति स्म ।
(ख) नागार्जुनः महाराजं औषधनिर्माणस्य सम्पूर्णवृत्तान्तं निवेदितवान् ।
(ग) प्रथमः युवकः यन्त्रवत् कार्यं कृतवान् ।
(घ) द्वितीयः युवक : राजमार्गे रोगिणे दृष्ट्वा तं स्वगृहं नीतवान्।
(ङ) सेवायाः भावनां विना चिकित्सकः न भवेत् ।
प्रश्न 3.
उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां स्त्रीलिङ्गरूपाणि लिखन्तु –
उत्तराणि:
प्रश्न 4.
उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां पुंल्लिङ्गरूपाणि लिखन्तु –
उत्तराणि:
प्रश्न 5.
उदाहरणानुसारं वाक्यानि परिवर्तयन्तु-
उत्तराणि:
(क) युवक: आपणं गच्छति ।
युवक: आपणं गतवान् ।
(ख) सः रोटिकां खादति ।
सः रोटिकां खादितवान् ।
(ग) महिला वस्त्रं ददाति ।
महिला वस्त्रं दत्तवती ।
(घ) बालकः द्विचक्रिकातः पतति ।
बालः द्विचक्रिकात: पतितवान् ।
(ङ) पितामही चलच्चित्रं पश्यति ।
पितामही चलच्चित्रं दृष्टवती ।
(च) अहं गृहपाठं लिखामि ।
अहं गृहपाठं लिखितवान्/लिखितवती ।
(छ) त्वं कुत्र गच्छसि ?
त्वं कुत्र गतवान्/गतवती ?
(ज) अश्वाः वने धावन्ति ।
अश्वाः वने धावितवन्तः ।
(झ) बालिकाः शीघ्रम् आगच्छन्ति
बालिकाः शीघ्रं आगतवत्यः ।
(ञ) वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादामः ।
वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादितवन्तः ।
अत्र इदम् अवधेयम्
वर्तमानकाल-क्रियापदेन सह ‘स्म’ इति अव्ययस्य योजनेन भूतकालस्य अर्थः भवति ।
यथा – सः बाल्ये पुस्तकानिपठति।
सः बाल्ये पुस्तकानिपठति स्म( अपठत् ) ।
प्रश्न 6.
अनुच्छेदे कोष्ठकेषु केचन धातवः दत्ताः सन्ति । उपरि दत्तम् अवधेयांशं पठित्वा ‘स्म’ इति अव्ययपदम् उपयुज्य अनुच्छेदं पुनः लिखन्तु ।
………………………… ( शीर्षकं लिखन्तु)
कृषक : प्रतिदिनं कृषिक्षेत्रं ………………………… (गच्छ्) । जलसेचनं ………………………. (कृ) । कीटानां निवारणार्थं जैवौषधं ………………………. (स्थापय्) । सः कृषिकार्यं समयक् ……………………………. (ज्ञा) । अतः अन्ये कृषकाः संशयेन ………………………… (पृच्छ्)। सः स्वाभिमानेन ………………………… (जीव्) । अत: ‘अहं कृषकः भूमिपुत्र:’ इति साभिमानं ……………….. (वद्) । सः क्षेत्रे गोमयं
……………………. ( योजय्), न तु कृतकान् पदार्थान् । अतः व्रीहेः गुणवत्ता अधिका …………………….. (भव्)। जनाः जालपुटमाध्यमेन तस्य तण्डुलं …………………………. (क्रीण्) । एवं तस्य परिवारस्य सर्वे जनाः कृषिकार्येण ससुखं …………………… (जीव्) । सः सर्वान् ………………….. (वद्) “कृषकः न दीनः न च दरिद्रः परं सर्वेषां पोषकः” इति ।
उत्तराणि:
शीर्षक: साभिमानः कृषकः
कृषकः प्रतिदिनं कृषिक्षेत्रं गच्छति स्म (गच्छ) । जलसेचनं करोति स्म (कृ) । कीटानां निवारणार्थं जैवौषधं स्थापयति स्म ( स्थापय्) । सः कृषिकार्यं समयक् जानाति स्म (ज्ञा ) । अतः अन्ये कृषकाः संशयेन पृच्छन्ति स्म (पृच्छ्) । सः स्वाभिमानेन जीवति स्म ( जीव्) । अतः ‘अहं कृषकः भूमिपुत्र:’ इति साभिमानं वदति स्म (वद्) । सः क्षेत्रे गोमयं योजयति स्म (योजय्), न तु कृतकान् पदार्थान्। अतः व्रीहेः : गुणवत्ता अधिका भवति स्म ( भव्) । जनाः जालपुटमाध्यमेन तस्य तण्डुलं क्रीणन्ति स्म (क्रीण्) । एवं तस्य परिवारस्य सर्वे जनाः कृषिकार्येण ससुखं जीवन्ति स्म (जीव्) । सः सर्वान् वदति स्म (वद्) “कृषकः न दीन: न च दरिद्रः परं सर्वेषां पोषकः ” इति ।
Class 7 Sanskrit Chapter 5 सेवा हि परमो धर्मः Question Answer
शब्दार्थ – मेलनम्-
प्रश्न 1.
अधोलिखितशब्दानां समक्षं प्रदत्तैः अर्थैः सह उचितमेलनं कुरुत-
शब्दाः — अर्थाः
(i) खिन्नः — घटनाम्
(ii) शोचनीया — दुःखितः
(iii) निरतः — क्वाथम्
(iv) वृत्तान्तम् — लीनः
(v) कषायम् — दयनीया
उत्तरम्:
शब्दाः — अर्थाः
(i) खिन्नः — दुःखितः
(ii) शोचनीया — दयनीया
(iii) निरतः — लीनः
(iv) वृत्तान्तम् — घटनाम्
(v) कषायम् — क्वाथम्
अतिलघूत्तरात्मक प्रश्ना:-
प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरत-
(i) कः प्रसिद्धः रसायनशास्त्रज्ञः आसीत्?
(ii) नागार्जुनः अहोरात्रं कुत्र कार्यं करोति स्म ?
(iii) नागार्जुन : द्वयोः युवकयोः कस्मिन् विषये पृष्टवान्?
(iv) प्रथमः युवकः सर्वं परित्यज्य किं निर्मितवान्?
(v) द्वितीयः युवकः कुत्र निरतः आसीत् ?
उत्तराणि:
(i) नागार्जुनः,
(ii) प्रयोगशालायाम्,
(iii) विद्याभ्यासविषये,
(iv) औषधम्,
(v) सेवायाम् ।
लघूत्तरात्मक प्रश्ना:-
प्रश्नः पूर्णवाक्येन उत्तरत-
प्रश्न (i).
कयोः अपि विद्याभ्यासविषयः समानः एव आसीत्?
उत्तरम्:
द्वयोः युवकयोः अपि विद्याभ्यासविषयः समानः एव आसीत् ।
प्रश्न (ii).
नागार्जुनः तौ युवकौ किं निर्माय आगन्तुं कथयति ?
उत्तरम्:
नागार्जुनः तौ युवकौ एक विशिष्टं रसायनं निर्माय आगन्तुं कथयति ।
प्रश्न (iii).
युवकः किं दर्शयितुं स्वगृहस्य समस्याः वर्णितवान्?
उत्तरम्:
युवक: स्वनिष्ठां दर्शयितुं स्वगृहस्य समस्याः वर्णितवान् ।
प्रश्न (iv).
नागार्जुनः कं सहायकत्वेन स्वीकृतवान्?
उत्तरम्:
नागार्जुनः द्वितीयं युवकं सहायकत्वेन स्वीकृतवान् ।
प्रश्न (v).
कः औषधं कृत्वा आनीतवान्?
उत्तरम्:
प्रथमः युवकः औषधं कृत्वा आनीतवान् ।
प्रश्न- निर्माणम्-
प्रश्न 1.
रेखाङ्कितपदानि अधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(i)नागार्जुन :द्वयोः विद्याभ्यासविषये पृष्टवान् ।
(ii) सः प्रतिदिनंप्रयोगशालायांकार्यं करोति स्म ।
(iii) प्रथमः युवकःनागार्जुनायरसायनं दत्तवान् ।
(iv) युवकयोःविद्याभ्यासविषयःसमानः एव आसीत् ।
(v) द्वितीय युवक : राजमार्गेकञ्चित् रोगिणंदृष्टवान्।
(vi)सेवाभावनया युक्तत्वात्द्वितीयं युवकं नागार्जुनः चयनं कृतवान्।
उत्तराणि:
(i)क:द्वयोः विद्याभ्यासविषये पृष्टवान् ?
(ii) सः प्रतिदिनंकुत्रकार्यं करोति स्म ?
(iii) प्रथमः युवकःकस्मैरसायनं दत्तवान् ?
(iv) युवकयोःकःसमानः एव आसीत्?
(v) द्वितीय: युवक : राजमार्गेकंदृष्टवान् ?
(vi) नागार्जुन: द्वितीयं युवकंकिमर्थंचयनं कृतवान् ?
निबन्धात्मकप्रश्नाः-
प्रश्न 1.
‘सेवा हि परमो धर्मः’ इति पाठस्य / कथायाः सारं हिन्दीभाषायां लिखतु ।
उत्तरम्:
पाठ-सार- प्रस्तुत पाठ के अनुसार नागार्जुन रसायन शास्त्र के प्रसिद्ध विशेषज्ञ तथा वैद्य थे । वे दिन – रात प्रयोगशाला में कार्य करते थे । एक बार उन्होंने राजा से निवेदन किया कि ” मुझे चिकित्सा कार्य के लिए एक सहायक की आवश्यकता है।” राजा ने यह स्वीकार करते हुए कहा कि – “ठीक है, कल कुछ योग्य युवक आयेंगे। आप परीक्षा करके उन युवकों में से किसी योग्य का चयन कर लेना । ”
अगले दिन दो युवक आये जो विद्याभ्यास में समान ही थे। तब नागार्जुन ने उन दोनों को एक विशेष रसायन का निर्माण करके लाने को कहा। उन्हें दो दिन का समय देते हुए राजमार्ग से जाने को कहा। दो दिन बाद प्रथम युवक ने आकर कहा कि – ” मेरे पिता उदर वेदना तथा माता ज्वर से पीड़ित हैं, फिर भी मैंने सब कुछ छोड़कर औषधि का निर्माण किया है, ऐसा कहकर उसने रसायन नागार्जुन को दे दिया ।
उसी समय दूसरा युवक भी आ गया । वह दु:खी था । नागार्जुन द्वारा पूछने पर उसने कहा कि “मैं औषधि का निर्माण नहीं कर सका, क्योंकि मैंने राजमार्ग पर किसी रोगी को देखा। उसकी दशा दयनीय थी । मैं उसे अपने घर ले गया। दो दिन तक उसी की सेवा में लगा हुआ था । आज ही सुबह वह स्वस्थ हुआ है । वहाँ से मैं सीधा ही यहाँ आ गया। मुझे रसायन निर्माण का समय ही नहीं मिला ।
इसके बाद नागार्जुन ने दूसरे युवक को ही सहायक के रूप में स्वीकार किया । यह सुनकर आश्चर्यचकित राजा ने नागार्जुन से पूछा कि ” औषधि का निर्माण तो प्रथम युवक ने किया है, फिर भी तुमने द्वितीय युवक का चयन क्यों किया?” नागार्जुन ने कहा – ” द्वितीय युवक भी औषधि निर्माण में कुशल है किन्तु उसे समय ही नहीं मिला, क्योंकि वह सेवा में लगा हुआ था । उस रोगी को मैंने पहले ही मार्ग में देखा था, इसीलिए मैंने युवकों को राजमार्ग से जाने को कहा था। प्रथम युवक रोगी को देखकर भी आगे चला गया। वह यन्त्र की भाँति कार्य करता है । उसमें सेवा की भावना नहीं है। कोई सेवा- भावना के बिना योग्य चिकित्सक नहीं हो सकता है। इसीलिए मैंने द्वितीय युवक का चयन किया है। वस्तुतः सेवाधर्म ही परम धर्म है।