पाठगत प्रश्न
पृष्ठ 102 | प्रयास कीजिए
प्रश्न - क्या आप ऐसी और दो परिस्थितियों के बारे में सोच सकते हैं जहाँ हमें बीजीय व्यंजकों को गुणा करना पड़ सकता है?
[ नोट :
• चाल और समय के बारे में सोचिए।
• साधारण ब्याज, मूलधन और साधारण ब्याज की दर इत्यादि के बारे में सोचिए। ]
हल - (i) एक वस्तु का अंकित मूल्य ₹ (x+5) है इसी प्रकार की (x−7y) वस्तुओं का मूल्य ज्ञात करने के लिये अंकित मूल्य व वस्तुओं की संख्या का गुणा करना पड़ेगा।
(ii) एक कार 4y km/hr की रफ्तार से (6x+7) hr के लिये चलती है, कार द्वारा तय की दूरी ज्ञात करने के लिये कार की रफ्तार व समय का गुणा होगा।
पृष्ठ 103 | प्रयास कीजिए
प्रश्न - 4x×5y×7z ज्ञात कीजिए -
सर्वप्रथम 4x×5y ज्ञात कीजिए और फिर उसे 7z से गुणा कीजिए, अथवा सर्वप्रथम 5y×7z ज्ञात कीजिए और इसे 4x से गुणा कीजिए। क्या परिणाम एक जैसा है? आप क्या विचार करते हैं?
क्या गुणा करते समय क्रम का महत्त्व है?
हल - हम पाते हैं-
4x×5y×7z=(4x×5y)×7z
=20xy×7z=140xyz
और 4x×5y×7z=4x×(5y×7z)
=4x×35yz=140xyz
∴(4x×5y)×7z=4x×(5y×7z) अर्थात् परिणाम एक जैसा है।
अतः एकपदी का गुणन साहचर्य है। अर्थात् हम किसी भी क्रम में गुणा करें, क्रम का महत्त्व नहीं है।
पृष्ठ 105 | प्रयास कीजिए
प्रश्न - गुणनफल ज्ञात कीजिए-
(i) 2x(3x+5xy)
(ii) a2(2ab−5c)
हल - (i) 2x(3x+5xy)=2x×3x+2x×5xy
(ii) =6x2+10x2y
a2(2ab−5c)=a2×2ab−a2×5c=2a3b−5a2c
पृष्ठ 105
प्रश्न- (4p2+5p+7)×3p का गुणनफल ज्ञात कीजिए।
हल-
(4p2+5p+7)×3p=4p2×3p+5p×3p+7×3p=12p3+15p2+21p
प्रश्नावली 8.1
प्रश्न 1. निम्नलिखित का योग ज्ञात कीजिए-
(i) ab−bc,bc−ca,ca−ab
(ii) a−b+ab,b−c+bc,c−a+ac
(iii) 2p2q2−3pq+4,5+7pq−3p2q2
(iv) l2+m2,m2+n2,n2+l2,2lm+2mn+2nl
हल-
(i) दिए गए व्यंजकों को अलग-अलग पंक्तियों में समान पदों में लिखने पर-
ab−bc
+bc−ca
−ab+ca
0+0+0
अतः (ab−bc)+(bc−ca)+(ca−ab)=0 उत्तर
(ii) दिए गए व्यंजकों को अलग-अलग पंक्तियों में समान पदों में लिखने पर-
a−b+ab
+b−c+bc
−a+c+ac
0+0+ab+0+bc+ac उत्तर
(iii) दिए गए व्यंजकों को अलग-अलग पंक्तियों में समान पदों में लिखने पर-
2p2q2−3pq+4
−3p2q2+7pq+5
−p2q2+4pq+9 उत्तर
(iv) दिए गए व्यंजकों को अलग-अलग पंक्तियों में समान पदों में लिखने पर-
l2+m2
+m2+n2
+l2+n2
+2lm+2mn+2nl
2l2+2m2+2n2+2lm+2mn+2nl उत्तर
प्रश्न 2.
(a) 12a−9ab+5b−3 में से 4a−7ab+3b+12 को घटाइए।
(b) 5xy−2yz−2zx+10xyz में से 3xy+5yz−7zx को घटाइए।
(c) 18−3p−11q+5pq−2pq2+5p2q में से 4p2q−3pq+5pq2−8p+7q−10 को घटाइए।
हल- घटाने वाले व्यंजकों के चिह्न बदलकर व्यंजकों को पुनः व्यवस्थित कर लिखने व घटाने पर-
(a)
12a−9ab+5b−3
4a−7ab+3b+12
(−+−−)
8a−2ab+2b−15 उत्तर
(b)
5xy−2yz−2zx+10xyz
3xy+5yz−7zx
(−−+)
2xy−7yz+5zx+10xyz उत्तर
(c)
−3p−11q+5pq−2pq2+5p2q+18
−8p+7q−3pq+5pq2+4p2q−10
(+−+−−+)
+5p−18q+8pq−7pq2+p2q+28 उत्तर
प्रश्नावली 8.2
प्रश्न 1. निम्नलिखित एकपदी युग्मों का गुणनफल ज्ञात कीजिए-
(i) 4,7p
(ii) −4p,7p
(iii) −4p,7pq
(iv) 4p3,−3p
(v) 4p,0
हल-
(i) 4×7p=(4×7)×p=28p उत्तर
(ii) −4p×7p=(−4×7)×(p×p)=−28p1+1=−28p2 उत्तर
(iii) −4p×7pq=(−4×7)×(p×p×q)=−28p1+1q=−28p2q उत्तर
(iv) 4p3×−3p=(4×−3)×(p3×p)=−12p3+1=−12p4 उत्तर
(v) 4p×0=(4×0)×p=0×p=0 उत्तर
प्रश्न 2. निम्नलिखित एकपदी युग्मों के रूप में लम्बाई...
एवं चौड़ाई रखने वाले आयतों का क्षेत्रफल ज्ञात कीजिए-
(p,q);(10m,5n);(20x2,5y2);(4x,3x2);(3mn,4np)
हल- हम जानते हैं कि आयत का क्षेत्रफल =l×b, जहाँ l= लम्बाई और b= चौड़ाई। अर्थात्
p×q=pq उत्तर
10m×5n=(10×5)×(m×n)=50mn उत्तर
20x2×5y2=(20×5)×(x2×y2)=100x2y2 उत्तर
4x×3x2=(4×3)×(x×x2)=12x3 उत्तर
और 3mn×4np=(3×4)×(m×n×n×p)=12mn2p उत्तर
प्रश्न 3. गुणनफलों की सारणी को पूरा कीजिए-
| प्रथम एकपदी → ↓ द्वितीय एकपदी |
2x |
−5y |
3x2 |
−4xy |
7x2y |
−9x2y2 |
| 2x |
4x2 |
− |
− |
− |
− |
− |
| −5y |
− |
− |
−15x2y |
− |
− |
− |
| 3x2 |
− |
− |
− |
− |
− |
− |
| −4xy |
− |
− |
− |
− |
− |
− |
| 7x2y |
− |
− |
− |
− |
− |
− |
| −9x2y2 |
− |
− |
− |
− |
− |
− |
हल- पूर्ण तालिका निम्न प्रकार है-
| प्रथम एकपदी → ↓ द्वितीय एकपदी |
2x |
−5y |
3x2 |
−4xy |
7x2y |
−9x2y2 |
| 2x |
4x2 |
−10xy |
6x3 |
−8x2y |
14x3y |
−18x3y2 |
| −5y |
−10xy |
25y2 |
−15x2y |
20xy2 |
−35x2y2 |
45x2y3 |
| 3x2 |
6x3 |
−15x2y |
9x4 |
−12x3y |
21x4y |
−27x4y2 |
| −4xy |
−8x2y |
20xy2 |
−12x3y |
16x2y2 |
−28x3y2 |
36x3y3 |
| 7x2y |
14x3y |
−35x2y2 |
21x4y |
−28x3y2 |
49x4y2 |
−63x4y3 |
| −9x2y2 |
−18x3y2 |
45x2y3 |
−27x4y2 |
36x3y3 |
−63x4y3 |
81x4y4 |
प्रश्न 4. ऐसे घनाकार बक्सों का आयतन ज्ञात कीजिए जिनकी लम्बाई, चौड़ाई और ऊँचाई क्रमशः निम्नलिखित है-
(i) 5a,3a2,7a4 (ii) 2p,4q,8r (iii) xy,2x2y,2xy2 (iv) a,2b,3c
हल-(i) आयतन =5a×3a2×7a4=(5×3×7)×(a×a2×a4)=105a1+2+4=105a7 उत्तर
(ii) आयतन =2p×4q×8r=(2×4×8)×p×q×r=64pqr उत्तर
(iii) आयतन =xy×2x2y×2xy2=(1×2×2)×(x×x2×x×y×y×y2)=4x1+2+1y1+1+2=4x4y4 उत्तर
(iv) आयतन =a×2b×3c=(1×2×3)×(a×b×c)=6abc उत्तर
प्रश्न 5. निम्नलिखित का गुणनफल ज्ञात कीजिए-
(i) xy,yz,zx (ii) a,−a2,a3 (iii) 2,4y,8y2,16y3 (iv) a,2b,3c,6abc (v) m,−mn,mnp
हल-(i) xy×yz×zx=x×x×y×y×z×z=x1+1×y1+1×z1+1=x2y2z2 उत्तर
(ii) a×−a2×a3=(1×−1×1)×(a×a2×a3)=−1×a1+2+3=−a6 उत्तर
(iii) 2×4y×8y2×16y3=(2×4×8×16)×(y×y2×y3)=1024×y1+2+3=1024y6 उत्तर
(iv) a×2b×3c×6abc=(1×2×3×6)×(a×a×b×b×c×c)=36a2b2c2 उत्तर
(v) m×−mn×mnp=(1×−1×1)×(m×m×m×n×n×p)=−1×m3×n2×p=−m3n2p उत्तर
प्रश्नावली 8.3
प्रश्न 1. निम्नलिखित युग्मों में प्रत्येक के व्यंजकों का गुणन कीजिए-
(i) 4p,q+r (ii) ab,a−b (iii) a+b,7a2b2 (iv) a2−9,4a (v) pq+qr+rp,0
हल-(i) 4p×(q+r)=4p×q+4p×r=4pq+4pr उत्तर
(ii) ab×(a−b)=ab×a−ab×b=a2b−ab2 उत्तर
(iii) (a+b)×7a2b2=a×7a2b2+b×7a2b2
=7a3b2+7a2b3 उत्तर
(iv) (a2−9)×4a=a2×4a−9×4a
=4a3−36a उत्तर
(v) (pq+qr+rp)×0=0 उत्तर
प्रश्न 2. सारणी पूर्ण कीजिए-
|
प्रथम व्यंजक |
द्वितीय व्यंजक |
गुणनफल |
| (i) |
a |
b+c+d |
— |
| (ii) |
x+y−5 |
5xy |
— |
| (iii) |
p |
6p2−7p+5 |
— |
| (iv) |
4p2q2 |
p2−q2 |
— |
| (v) |
a+b+c |
abc |
— |
हल-पूर्ण सारणी निम्न प्रकार है-
|
प्रथम व्यंजक |
द्वितीय व्यंजक |
गुणनफल |
| (i) |
a |
b+c+d |
a×(b+c+d)=ab+ac+ad |
| (ii) |
x+y−5 |
5xy |
(x+y−5)×5xy=5x2y+5xy2−25xy |
| (iii) |
p |
6p2−7p+5 |
p×(6p2−7p+5)=6p3−7p2+5p |
| (iv) |
4p2q2 |
p2−q2 |
4p2q2×(p2−q2)=4p4q2−4p2q4 |
| (v) |
a+b+c |
abc |
(a+b+c)×abc=a2bc+ab2c+abc2 |
प्रश्न 3. गुणनफल ज्ञात कीजिए-
(i) (a2)×(2a22)×(4a26)
(ii) (32xy)×(10−9x2y2)
(iii) (−310pq3)×(56p3q)
(iv) x×x2×x3×x4
हल-(i) (a2)×(2a22)×(4a26)=(1×2×4)×(a2×a22×a26)=8a50 उत्तर
(ii) (32xy)×(10−9x2y2)=(32×10−9)×(x×x2×y×y2)=−53x1+2×y1+2=−53x3y3 उत्तर
(iii) (−310pq3)×(56p3q)=(−310×56)×(p×p3×q3×q)=−4×p1+3×q3+1=−4p4q4 उत्तर
(iv) x×x2×x3×x4=x1+2+3+4=x10 उत्तर
प्रश्न 4. (a) 3x(4x−5)+3 को सरल कीजिए और (i) x=3 एवं (ii) x=21 के लिए इसका मान ज्ञात कीजिए।
(b) a(a2+a+1)+5 को सरल कीजिए और (i) a=0, (ii) a=1 एवं (iii) a=−1 के लिए इसका मान ज्ञात कीजिए।
हल-(a) प्रश्नानुसार
3x(4x−5)+3=3x×4x−3x×5+3=12x2−15x+3 उत्तर
(i) यदि x=3, तो =12(3)2−15(3)+3=12×9−45+3=108−45+3=111−45=66 उत्तर
(ii) यदि x=21, तो =12(21)2−15(21)+3=12×41−215+3=3−215+3=6−215=212−15=−23 उत्तर
(b) a(a2+a+1)+5=a3+a2+a+5 उत्तर
(i) यदि a=0, तो =(0)3+(0)2+(0)+5=0+0+0+5=5 उत्तर
(ii) यदि a=1, तो =(1)3+(1)2+(1)+5=1+1+1+5=8 उत्तर
(iii) यदि a=−1, तो =(−1)3+(−1)2+(−1)+5=−1+1−1+5=−1+5=4 उत्तर
प्रश्न 5. (a) p(p−q),q(q−r) एवं r(r−p) को जोड़िए।
(b) 2x(z−x−y) एवं 2y(z−y−x) को जोड़िए।
(c) 4l(10n−3m+2l) में से 3l(l−4m+5n) को घटाइए।
(d) 4c(−a+b+c) में से 3a(a+b+c)−2b(a−b+c) को घटाइए।
हल :
(a) p(p−q)+q(q−r)+r(r−p)
=p×p−p×q+q×q−q×r+r×r−r×p
=p2−pq+q2−qr+r2−pr
=p2+q2+r2−pq−qr−pr उत्तर
(b) 2x(z−x−y)+2y(z−y−x)
=2xz−2x2−2xy+2yz−2y2−2xy
=−2x2−2y2+2xz+2yz+(−2−2)xy
=−2x2−2y2+2xz+2yz−4xy उत्तर
(c) 4l(10n−3m+2l)−3l(l−4m+5n)
=40ln−12lm+8l2−3l2+12lm−15ln
=(40−15)ln+(−12+12)lm+(8−3)l2
=25ln+5l2 उत्तर
(d) 4c(−a+b+c)−[3a(a+b+c)−2b(a−b+c)]
=4c(−a+b+c)−3a(a+b+c)+2b(a−b+c)
=−4ca+4bc+4c2−3a2−3ab−3ac+2ab−2b2+2bc
=−3a2−2b2+4c2+(−3+2)ab+(4+2)bc+(−4−3)ca
=−3a2−2b2+4c2−ab+6bc−7ca उत्तर
प्रश्नावली 8.4
प्रश्न 1. द्विपदों को गुणा कीजिए-
(i) (2x+5) और (4x−3)
(ii) (y−8) और (3y−4)
(iii) (2.5l−0.5m) और (2.5l+0.5m)
(iv) (a+3b) और (x+5)
(v) (2pq+3q2) और (3pq−2q2)
(vi) (43a2+3b2) और 4(a2−32b2)
हल :
(i) (2x+5)×(4x−3)=2x(4x−3)+5(4x−3)=8x2−6x+20x−15=8x2+14x−15 उत्तर
(ii) (y−8)×(3y−4)=y(3y−4)−8(3y−4)=3y2−4y−24y+32=3y2−28y+32 उत्तर
(iii) (2.5l−0.5m)×(2.5l+0.5m)=2.5l(2.5l+0.5m)−0.5m(2.5l+0.5m)=6.25l2+1.25lm−1.25ml−0.25m2=6.25l2−0.25m2 उत्तर [∵lm=ml]
(iv) (a+3b)×(x+5)=a(x+5)+3b(x+5)=ax+5a+3bx+15b उत्तर
(v) (2pq+3q2)×(3pq−2q2)=2pq(3pq−2q2)+3q2(3pq−2q2)=6p2q2−4pq3+9pq3−6q4=6p2q2+5pq3−6q4 उत्तर
(vi) (43a2+3b2)×4(a2−32b2)=(43a2+3b2)(4a2−38b2)=43a2(4a2−38b2)+3b2(4a2−38b2)=3a4−2a2b2+12a2b2−8b4=3a4+10a2b2−8b4 उत्तर
प्रश्न 2. गुणनफल ज्ञात कीजिए-
(i) (5−2x)(3+x)
(ii) (x+7y)(7x−y)
(iii) (a2+b)(a+b2)
(iv) (p2−q2)(2p+q)
हल :
(i) (5−2x)(3+x)=5(3+x)−2x(3+x)=15+5x−6x−2x2=15−x−2x2 उत्तर
(ii) (x+7y)(7x−y)=x(7x−y)+7y(7x−y)=7x2−xy+49xy−7y2=7x2+48xy−7y2 उत्तर
(iii) (a2+b)(a+b2)=a2(a+b2)+b(a+b2)=a3+a2b2+ab+b3 उत्तर
(iv) (p2−q2)(2p+q)=p2(2p+q)−q2(2p+q)=2p3+p2q−2pq2−q3 उत्तर
प्रश्न 3. सरल कीजिए-
(i) (x2−5)(x+5)+25
(ii) (a2+5)(b3+3)+5
(iii) (t+s2)(t2−s)
(iv) (a+b)(c−d)+(a−b)(c+d)+2(ac+bd)
(v) (x+y)(2x+y)+(x+2y)(x−y)
(vi) (x+y)(x2−xy+y2)
(vii) (1.5x−4y)(1.5x+4y+3)−4.5x+12y
(viii) (a+b+c)(a+b−c)
हल :
(i) (x2−5)(x+5)+25=x2(x+5)−5(x+5)+25=x3+5x2−5x−25+25=x3+5x2−5x उत्तर
(ii) (a2+5)(b3+3)+5=a2(b3+3)+5(b3+3)+5=a2b3+3a2+5b3+15+5=a2b3+3a2+5b3+20 उत्तर
(iii) (t+s2)(t2−s)=t(t2−s)+s2(t2−s)=t3−ts+s2t2−s3 उत्तर
(iv) (a+b)(c−d)+(a−b)(c+d)+2(ac+bd)=a(c−d)+b(c−d)+a(c+d)−b(c+d)+2ac+2bd=ac−ad+bc−bd+ac+ad−bc−bd+2ac+2bd=(1+1+2)ac+(−1+1)ad+(1−1)bc+(−1−1+2)bd=4ac+0+0+0=4ac उत्तर
(v) (x+y)(2x+y)+(x+2y)(x−y)
=x(2x+y)+y(2x+y)+x(x−y)+2y(x−y)
=2x2+xy+2xy+y2+x2−xy+2xy−2y2
=(2+1)x2+(1+2−1+2)xy+(1−2)y2
=3x2+4xy−y2 उत्तर
(vi) (x+y)(x2−xy+y2)
=x(x2−xy+y2)+y(x2−xy+y2)
=x3−x2y+xy2+x2y−xy2+y3
=x3+(−1+1)x2y+(1−1)xy2+y3
=x3+(0)x2y+(0)(xy2)+y3=x3+y3 उत्तर
(vii) (1.5x−4y)(1.5x+4y+3)−4.5x+12y
=1.5x(1.5x+4y+3)−4y(1.5x+4y+3)−4.5x+12y
=1.5x×1.5x+1.5x×4y+1.5x×3−4y×1.5x−4y×4y−4y×3−4.5x+12y
=2.25x2+6xy+4.5x−6xy−16y2−12y−4.5x+12y
=2.25x2+(6−6)xy+(4.5−4.5)x−16y2+(−12+12)y
=2.25x2+(0)xy+(0)x−16y2+(0)y
=2.25x2+0+0−16y2+0
=2.25x2−16y2 उत्तर
(viii) (a+b+c)(a+b−c)
=a(a+b−c)+b(a+b−c)+c(a+b−c)
=a2+ab−ac+ab+b2−bc+ac+bc−c2
=a2+b2−c2+2ab उत्तर