📖 1. समाधान: अभ्यास एवं पाठ्यपुस्तक के संपूर्ण हल
राजस्थान बोर्ड कक्षा 8 संस्कृत — पाठगत प्रश्न एवं अभ्यास के चरण-दर-चरण सटीक हल।
पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर
प्रश्न 1. पाठे दत्तानां पद्यानां सस्वरवाचनं कुरुत।
उत्तर–नोट–पाठ में दिए गए श्लोकों को कण्ठस्थ करके अपने अध्यापकजी की सहायता से उनका सस्वर वाचन करने का अभ्यास कीजिए।
प्रश्न 2. श्लोकांशेषु रिक्तस्थानानि पूरयत–
उत्तरम्–
(ङ) पौरुषं विहाय यः दैवमेव अवलम्बते।
(च) चिन्तनीया हि विपदाम् आदावैव प्रतिक्रियाः।
प्रश्न 3. प्रश्नानां उत्तराणि एकपदेन लिखत–
( क ) व्यसनिनः किं नश्यति?
उत्तरम्–विद्याफलम्।
( ख ) कस्य यशः नश्यति?
उत्तरम्–लुब्धस्य।
( ग ) मधुमक्षिका किं जनयति?
उत्तरम्–माधुर्यम्।
( घ ) मधुरसूक्तर्सं के सृजन्ति?
उत्तरम्–सन्तः।
( ङ ) अर्थिनः केभ्यः विमुखा न यान्ति?
उत्तरम्–वृक्षेभ्यः।
प्रश्न 4. अधोलिखित-तद्भव-शब्दानां कृते पाठात् चित्वा संस्कृतपदानि लिखत–
यथा– कंजूस — कृपणः
उत्तरम्–
कड़ुआ — कटुकुम्
पूँछ — पुच्छ
लोभी — लुब्धः
मधुमक्खी — मधुमक्षिका
तिनका — तृणम्
प्रश्न 5. अधोलिखितेषु वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चित्वा लिखत–
वाक्यानि | कर्त्ता | क्रिया |
यथा– सन्तः मधुरसूक्तर्सं सृजन्ति। | सन्तः | सृजन्ति |
उत्तरम्–वाक्यानि | कर्त्ता | क्रिया
(ङ) नद्यः समुद्रमासाद्य अपेयाः भवन्ति। नद्यः भवन्ति।
प्रश्न 6. रेखाङ्कितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरूत -
उत्तरम् - (क) गुणाः गुणेषु गुणाः भवन्ति।
प्रश्न - के गुणेषुः गुणाः भवन्ति?
(ख) नद्यः सुस्वादुतोयाः भवन्ति।
प्रश्न - काः सुस्वादुतोयाः भवन्ति?
(ग) लुब्धस्य यशः नश्यति।
प्रश्न - कस्य यशः नश्यति?
(घ) मधुमक्षिका माधुर्यमेव जनयति।
प्रश्न - का माधुर्यमेव जनयति?
(ङ) तस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः।
प्रश्न - तस्य कस्मिन् तिष्ठन्ति वायसाः?
प्रश्न 7. उदाहरणानुसारं पदानि पृथक् कुरूत -
यथा - समुद्रमासाद्य समुद्रम् + आसाद्य
उत्तरम् - माधुर्यमेव माधुर्यम् + एव
अल्पमेव अल्पम् + एव
सर्वमेव सर्वम् + एव
दैवमेव देवम् + एव
महात्मनामुक्तिः महात्मनाम् + उक्तिः
विपदामादावेव विपदाम् + आदौ + एव
📝 2. नोट्स: मुख्य अवधारणाएँ, सूत्र व स्मरणीय तथ्य
महत्वपूर्ण नियम, सूत्र, परिभाषाएँ, भावार्थ एवं सम्पूर्ण अध्याय का सारांश।
पाठ के श्लोकों का अन्वय, कठिन-शब्दार्थ एवं हिन्दी-भावार्थ-
गुणा गुणेषु ........................................................................................ समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥ 1 ॥
अन्वयः-गुणाः गुणेषु गुणाः भवन्ति, ते (गुणाः) निर्गुणं प्राप्य दोषाः भवन्ति। (यथा) नद्याः सुस्वादुतोयाः प्रभवन्ति, समुद्रम् आसाद्य (ताः) अपेयाः भवन्ति।
कठिन-शब्दार्थ-गुणेषु = गुणवानों में। प्राप्य = प्राप्त करके। सुस्वादुतोयाः = स्वादिष्ट जल वाली। प्रभवन्ति = उत्पन्न होती हैं। समुद्रम् आसाद्य = समुद्र में मिलकर।
विहाय पौरुषं यो ..................................................................................... मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः ॥ 5 ॥
अन्वयः–यः पौरुषं विहाय दैवम् एव अवलम्बते, हि प्रासादसिंहवत् तस्य मूर्ध्नि वायसाः तिष्ठन्ति।
कठिन-शब्दार्थ–विहाय = छोड़कर। दैवम् = भाग्य को। अवलम्बते = आश्रित रहता है। प्रासादसिंहवत् = महल (भवन) में स्थित सिंह के समान। मूर्ध्नि = मस्तक पर। वायसाः = कौए।
हिन्दी-भावार्थ–प्रस्तुत श्लोक में कहा गया है कि जिस प्रकार पराक्रम से रहित महल में स्थित मूर्तिमय सिंह के मस्तक पर कौए बैठे रहते हैं, उसी प्रकार जो व्यक्ति परिश्रम से रहित केवल भाग्य पर आश्रित रहता है, वह कायर के समान दुर्जनों से घिरा हुआ होता है। अतः हमें भाग्य पर ही आश्रित न होकर परिश्रम करना चाहिए।
पुष्पपत्रफलच्छायमूलवल्कलदारुभिः ........................................................................ यान्ति नार्थिनः ॥ 6 ॥
अन्वयः–पुष्प-पत्र-फल-छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः महीरुहाः धन्याः, येषाम् अर्थिनः विमुखं न यान्ति।
कठिन-शब्दार्थ–मूलम् = जड़। वल्कलः = पेड़ की छाल। दारुभिः = लकड़ियों द्वारा। महीरुहाः = वृक्ष। अर्थिनः = याचक लोग। यान्ति = जाते हैं।
हिन्दी-भावार्थ–प्रस्तुत श्लोक में वृक्षों की महानता का वर्णन करते हुए कहा गया है कि वृक्ष धन्य हैं, क्योंकि उनके पुष्प, पत्ते, फल, छाया, छाल व लकड़ियाँ प्राप्त करके कोई भी याचक निराश होकर वापस नहीं जाता है। वृक्ष सभी की मनोकामना पूर्ण करते हैं। उनकी दानशीलता को देखकर उन्हें धन्य कहा गया है।
चिन्तनीया हि विपदाम् ....................................................................................... वह्निना गृहे ॥ 7 ॥
अन्वयः–विपदाम् आदौ एव प्रतिक्रियाः चिन्तनीयाः। हि वह्निना गृहे प्रदीप्त े कूपखननं न युक्तम्।
कठिन-शब्दार्थ–विपदाम् = विपत्तियों के। आदौ = प्रारम्भ में। प्रतिक्रियाः = उपाय। वह्निना = अग्नि द्वारा। गृहे = घर के। प्रदीप्ते = जल जाने पर। कूपखननम् = कुआँ खोदना।
हिन्दी-भावार्थ–प्रस्तुत श्लोक में प्रेरणा देते हुए कहा गया है कि विपत्तियाँ आने से पहले ही उनके निवारण के उपाय सोच लेने चाहिए। विपत्तियाँ आने के बाद किया गया उपाय उसी प्रकार व्यर्थ है जिस प्रकार आग से घर जल जाने पर कुआँ खोदना व्यर्थ है।
⭐ 3. अन्य महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तर
बहुविकल्पात्मक प्रश्न (MCQs), रिक्त स्थान, अतिलघूत्तरात्मक एवं लघूत्तरात्मक परीक्षा उपयोगी प्रश्नोत्तर।
अन्य महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तर
बहुविकल्पात्मकप्रश्नाः -
प्रश्न 1. प्रदत्तविकल्पभ्यः शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत -
(i) गुणाः निर्गुणं प्राप्य के भवन्ति?
(ii) अर्थपरस्य किम् नश्यति?
(iii) सौख्यं कस्य नश्यति?
(iv) 'खादन्' इति पदे कः प्रत्ययः?
(v) 'सृजन्ति' इति पदे कः लकारः?
(vi) 'कटुकम्' इति पदस्य विलोमपदं किम्?
(vii) मधुरसूक्तर्सां के सृजन्ति?
(viii) 'पशूनाम्' इति पदे का विभक्तिः?
(ix) गुणाः गुणेषु के भवन्ति?
(x) सुस्वादुतोयाः प्रभवन्ति काः?
(xi) यशः नश्यति -
(xii) मधुमक्षिका किं जनयति?
(xiii) गुणाः गुणेषु भवन्ति -
(xiv) लुब्धस्य नश्यति -
उत्तराणि - (i) (अ) (ii) (स) (iii) (ब) (iv) (द) (v) (अ) (vi) (स) (vii) (ब) (viii) (द) (ix) (ब) (x) (द) (xi) (ब) (xii) (अ) (xiii) (अ) (xiv) (ब)।
प्रश्न 2. अधोलिखितवाक्येषु मञ्जूषातः पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत -
> विद्यफल्म्, कुलम्, अपेयाः, माधुर्यम्, जीवमानः
(i) नद्यः समुद्रमासाद्य ............................. भवन्ति।
(ii) तृणं न खादनपि ............................. तद्भागधेयं परं पशूनाम्।
(iii) व्यसनिनः ............................. नश्यति।
(iv) असौ मधुमक्षिका ............................. एव जनयेत्।
(v) नष्टक्रियस्य ............................. नश्यति।
उत्तराणि - (i) अपेयाः (ii) जीवमानः (iii) विद्याफलम् (iv) माधुर्यम् (v) कुलम्।
प्रश्न 3. रिक्तस्थानानि पूरयत -
(i) विहाय ............................. यो हि दैवमेवावलम्बेते।
*(आदावेव/पौरुषं)*
(ii) ............................. तस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः।
*(प्रासादसिंहवत्/माधुर्यम्)*
संस्कृत—कक्षा-8
(iii) समुद्रमासाद्य ............................ । (प्रभवन्ति/भवन्त्यपेयाः)
(iv) राज्यं प्रमत्तसचिवस्य ............................ । (नराधिपस्य/कृपणस्य)
(v) तद्भागधेयं परमं ............................ । (मनुष्द्यानाम्/पशूनाम्)
उत्तरम्—(i) पौरुषं (ii) प्रासादसिंहवत् (iii) भवन्त्यपेया (iv) नराधिपस्य (v) पशूनाम्।
अतिलघूत्तरमात्मकप्रश्नाः—
प्रश्नः—अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत—
(ङ) नद्यः कम् आसाद्य अपेयाः भवन्ति?
उत्तराणि—(क) निर्गुणम् (ख) कृपणस्य (ग) मधुरसूक्तर्सम् (घ) कूपखननम् (ङ) समुद्रम्।
लघूत्तरमात्मकप्रश्नाः—
प्रश्न 1. अधोलिखितान् प्रश्नान् पूर्णवाक्येन उत्तरत—
(i) कस्य यशः नश्यति?
उत्तरम्—लुब्धस्य यशः नश्यति।
(ii) प्रतिक्रियाः कदा चिन्तनीया?
उत्तरम्—प्रतिक्रियाः विपदाम् आदावेव चिन्तनीया।
(iii) नद्यः कथम् अपेयाः भवन्ति?
उत्तरम्—नद्यः समुद्रमासाद्य अपेयाः भवन्ति।
(iv) गुणाः कदा दोषाः भवन्ति?
उत्तरम्—गुणाः निर्गुणं प्राप्य दोषाः भवन्ति।
(v) कस्य कुलं नश्यति?
उत्तरम्—नष्टक्रियस्य कुलं नश्यति।
प्रश्न 2. अधोलिखितान् पदान् चित्वा पद्यस्य ( श्लोकस्य ) पूर्ति कुरुत—
(i) (प्रासादसिंहवत्, पौरुषं, तिष्ठन्ति, दैव)
विहाय............ यो हि ............ मेवावलम्बे।
............ तस्य मूर्ध्नि ............ वायसाः॥
उत्तरम्—विहाय पौरुषं यो हि दैवमेवावलम्बे।
प्रासादसिंहवत् तस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः॥
(ii) (महीरुहाः, पत्र, यान्ति, वक्कल)
पुष्प-............फलच्छायामूल-............दारुभिः।
धन्या-............येषां विमुखं-............ नार्थिनः॥
उत्तरम्—पुष्पपत्रफलच्छायामूलवक्कलदारुभिः।
धन्या महीरुहाः येषां विमुखं यान्ति नार्थिनः॥
(iii) (वह्निना, आदावेव, चिन्तनीया, कूपखननं)
........................हि विपदाम् ........................प्रतिक्रियाः।
न........................युक्तं प्रदीप्ते ........................गृहे॥
उत्तरम्—चिन्तनीया हि विपदाम् आदावेव प्रतिक्रियाः।
न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे॥
प्रश्न 3. सुमेलनं कुरुत—
( क )
(i) विहाय पौरुषं यो हि
(ii) चिन्तनीया हि विपदाम्
(iii) धन्याः महीरुहाः येषां
(iv) मूर्ध्नि तिष्ठन्ति
( ख )
विमुखं यान्ति नार्थिनः।
दैवमेवावलम्बे
वायसाः।
आदावेव प्रतिक्रियाः।
उत्तरम्—(i) विहाय पौरुषं यो हि दैवमेवावलम्बे।
(ii) चिन्तनीया हि विपदाम् आदावेव प्रतिक्रियाः।
(iii) धन्याः महीरुहाः येषां विमुखं यान्ति नार्थिनः।
(iv) मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः।
प्रश्न 4. रेखाङ्कितपदानां स्थाने कोष्ठके लिखितान् पदान् चित्वा प्रश्ननिर्माणं कुरुत—
(i) नद्यः सुस्वादुतोयाः प्रभवन्ति। (के/का:)
(ii) ताः समुद्रम् आसाद्य अपेयाः भवन्ति। (कम्/काम्)
(iii) गुणाः गुणज्ञेषु गुणाः भवन्ति। (कस्य/केषु)
(iv) पिशुनस्य मैत्री नश्यति। (केन/कस्य)
(v) व्यसनिनः विद्याफलं नश्यति। (केः/किम्)
उत्तरम्—प्रश्ननिर्माणम्—(i) काः सुस्वादुतोयाः प्रभवन्ति?
(ii) ताः कम् आसाद्य अपेयाः भवन्ति?
(iii) गुणाः केषु गुणाः भवन्ति?
(iv) कस्य मैत्री नश्यति?
(v) व्यसनिनः किम् नश्यति?
प्रश्न 5. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत—
(i) कृपणस्य सौख्यं नश्यति।
(ii) प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य राज्यं नश्यति।
(iii) तद्भागधेयं परमं पशूनाम्।
(iv) तस्य मूर्ध्नि वायसाः तिष्ठन्ति।
(v) प्रदीप्ते वह्निना गृहे कूपखननं न युक्तम्।
उत्तरम्—प्रश्ननिर्माणम्—(i) कस्य सौख्यं नश्यति?
(ii) कस्य नराधिपस्य राज्यं नश्यति?
(iii) तद्भागधेयं परमं केषाम्?
(iv) तस्य मूर्ध्नि के तिष्ठन्ति?
(v) प्रदीप्ते वह्निना गृहे किं न युक्तम्?
प्रश्न 6. निम्नलिखितशब्दानां समक्षं प्रदत्तैः अर्थैः सह उचितमेलनं कुरुत—
शब्दाः
(i) तोयम्
(ii) प्रमत्तः
(iii) सौख्यम्
अर्थैः
प्रारम्भे
वृक्षाः
लोभिनः