प्रथमः पाठः - सुभाषिणानि

भाग 1: पाठ्यपुस्तकस्य प्रश्नोत्तराणि (अभ्यासः)

पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1. पाठे दत्तानां पद्यानां सस्वरवाचनं कुरुत।

उत्तर–नोट–पाठ में दिए गए श्लोकों को कण्ठस्थ करके अपने अध्यापकजी की सहायता से उनका सस्वर वाचन करने का अभ्यास कीजिए।

प्रश्न 2. श्लोकांशेषु रिक्तस्थानानि पूरयत–

उत्तरम्–

प्रश्न 3. प्रश्नानां उत्तराणि एकपदेन लिखत–

( क ) व्यसनिनः किं नश्यति?

उत्तरम्–विद्याफलम्।

( ख ) कस्य यशः नश्यति?

उत्तरम्–लुब्धस्य।

( ग ) मधुमक्षिका किं जनयति?

उत्तरम्–माधुर्यम्।

( घ ) मधुरसूक्तर्सं के सृजन्ति?

उत्तरम्–सन्तः।

( ङ ) अर्थिनः केभ्यः विमुखा न यान्ति?

उत्तरम्–वृक्षेभ्यः।

प्रश्न 4. अधोलिखित-तद्भव-शब्दानां कृते पाठात् चित्वा संस्कृतपदानि लिखत–

यथा– कंजूस — कृपणः

उत्तरम्–

कड़ुआ — कटुकुम्

पूँछ — पुच्छ

लोभी — लुब्धः

मधुमक्खी — मधुमक्षिका

तिनका — तृणम्

प्रश्न 5. अधोलिखितेषु वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चित्वा लिखत–

उत्तरम्–वाक्यानि | कर्त्ता | क्रिया

प्रश्न - काः सुस्वादुतोयाः भवन्ति?

प्रश्न - का माधुर्यमेव जनयति?

उत्तराणि—(क) निर्गुणम् (ख) कृपणस्य (ग) मधुरसूक्तर्सम् (घ) कूपखननम् (ङ) समुद्रम्।

लघूत्तरमात्मकप्रश्नाः—

प्रश्न 1. अधोलिखितान् प्रश्नान् पूर्णवाक्येन उत्तरत—

(i) कस्य यशः नश्यति?

उत्तरम्—लुब्धस्य यशः नश्यति।

(ii) प्रतिक्रियाः कदा चिन्तनीया?

उत्तरम्—प्रतिक्रियाः विपदाम् आदावेव चिन्तनीया।

(iii) नद्यः कथम् अपेयाः भवन्ति?

उत्तरम्—नद्यः समुद्रमासाद्य अपेयाः भवन्ति।

(iv) गुणाः कदा दोषाः भवन्ति?

उत्तरम्—गुणाः निर्गुणं प्राप्य दोषाः भवन्ति।

(v) कस्य कुलं नश्यति?

उत्तरम्—नष्टक्रियस्य कुलं नश्यति।

प्रश्न 2. अधोलिखितान् पदान् चित्वा पद्यस्य ( श्लोकस्य ) पूर्ति कुरुत—

(i) (प्रासादसिंहवत्, पौरुषं, तिष्ठन्ति, दैव)

विहाय............ यो हि ............ मेवावलम्बे।

............ तस्य मूर्ध्नि ............ वायसाः॥

उत्तरम्—विहाय पौरुषं यो हि दैवमेवावलम्बे।

प्रासादसिंहवत् तस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः॥

(ii) (महीरुहाः, पत्र, यान्ति, वक्कल)

पुष्प-............फलच्छायामूल-............दारुभिः।

धन्या-............येषां विमुखं-............ नार्थिनः॥

उत्तरम्—पुष्पपत्रफलच्छायामूलवक्कलदारुभिः।

धन्या महीरुहाः येषां विमुखं यान्ति नार्थिनः॥

(iii) (वह्निना, आदावेव, चिन्तनीया, कूपखननं)

........................हि विपदाम् ........................प्रतिक्रियाः।

न........................युक्तं प्रदीप्ते ........................गृहे॥

उत्तरम्—चिन्तनीया हि विपदाम् आदावेव प्रतिक्रियाः।

न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे॥

प्रश्न 3. सुमेलनं कुरुत—

( क )

(i) विहाय पौरुषं यो हि

(ii) चिन्तनीया हि विपदाम्

(iii) धन्याः महीरुहाः येषां

(iv) मूर्ध्नि तिष्ठन्ति

( ख )

विमुखं यान्ति नार्थिनः।

दैवमेवावलम्बे

वायसाः।

आदावेव प्रतिक्रियाः।

उत्तरम्—(i) विहाय पौरुषं यो हि दैवमेवावलम्बे।

(ii) चिन्तनीया हि विपदाम् आदावेव प्रतिक्रियाः।

(iii) धन्याः महीरुहाः येषां विमुखं यान्ति नार्थिनः।

(iv) मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः।

प्रश्न 4. रेखाङ्कितपदानां स्थाने कोष्ठके लिखितान् पदान् चित्वा प्रश्ननिर्माणं कुरुत—

(i) नद्यः सुस्वादुतोयाः प्रभवन्ति। (के/का:)

(ii) ताः समुद्रम् आसाद्य अपेयाः भवन्ति। (कम्/काम्)

(iii) गुणाः गुणज्ञेषु गुणाः भवन्ति। (कस्य/केषु)

(iv) पिशुनस्य मैत्री नश्यति। (केन/कस्य)

(v) व्यसनिनः विद्याफलं नश्यति। (केः/किम्)

उत्तरम्—प्रश्ननिर्माणम्—(i) काः सुस्वादुतोयाः प्रभवन्ति?

(ii) ताः कम् आसाद्य अपेयाः भवन्ति?

(iii) गुणाः केषु गुणाः भवन्ति?

(iv) कस्य मैत्री नश्यति?

(v) व्यसनिनः किम् नश्यति?

प्रश्न 5. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत—

(i) कृपणस्य सौख्यं नश्यति।

(ii) प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य राज्यं नश्यति।

(iii) तद्भागधेयं परमं पशूनाम्।

(iv) तस्य मूर्ध्नि वायसाः तिष्ठन्ति।

(v) प्रदीप्ते वह्निना गृहे कूपखननं न युक्तम्।

उत्तरम्—प्रश्ननिर्माणम्—(i) कस्य सौख्यं नश्यति?

(ii) कस्य नराधिपस्य राज्यं नश्यति?

(iii) तद्भागधेयं परमं केषाम्?

(iv) तस्य मूर्ध्नि के तिष्ठन्ति?

(v) प्रदीप्ते वह्निना गृहे किं न युक्तम्?

प्रश्न 6. निम्नलिखितशब्दानां समक्षं प्रदत्तैः अर्थैः सह उचितमेलनं कुरुत—

शब्दाः

(i) तोयम्

(ii) प्रमत्तः

(iii) सौख्यम्

अर्थैः

प्रारम्भे

वृक्षाः

लोभिनः