द्वितीयः पाठः - बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता

भाग 1: पाठ्यपुस्तकस्य प्रश्नोत्तराणि (अभ्यासः)

पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1. उच्चारणं कुरूत—

कस्मिंश्चित् विचिन्त्य साधिदम् क्षुधार्तः एतच्छ्रुत्वा भयसन्त्रस्तमनसाम् सिंहपदपद्धतिः समाह्वानम् प्रतिध्वनिः।

उत्तरम्—नोट—उपर्युक्त पदों का उच्चारण अध्यापकजी की सहायता से कीजिए।

प्रश्न 2. एकपदेन उत्तरं लिखत—

$क$ सिंहस्य नाम किम्?

उत्तरम्—खरनखरः।

$ख$ गुहायाः स्वामी कः आसीत्?

उत्तरम्—शृगालः।

$ग$ सिंहः कस्मिन् समये गुहायाः समीपे आगतः?

उत्तरम्—सूर्यास्तसमये।

$घ$ हस्तपादादिकाः क्रियाः केषां न प्रवर्त्तन्ते?

उत्तरम्—भयसन्त्रस्तमनसाम्।

$ङ$ गुहा केन प्रतिध्वनिता?

उत्तरम्—सिंहेन।

प्रश्न 3. पूर्णवाक्येन उत्तरत—

$क$ खरनखरः कुत्र प्रतिवसति स्म?

उत्तरम्—खरनखरः कस्मिंश्चित् वने प्रतिवसति स्म।

$ख$ महतीं गुहां दृष्ट्वा सिंहः किम् अचिन्तयत्?

उत्तरम्—सिंहः अचिन्तयत्—"नून् एतस्यां गुहायां रात्रो कोऽपि जीवः आगच्छति। अतः अत्रैव निगूढो भूत्वा तिष्ठामि।"

$ग$ शृगालः किम् अचिन्तयत्?

उत्तरम्—शृगालः अचिन्तयत्—"अहो विनष्टोऽस्मि। नूनम् अस्मिन् बिले सिंहः अस्तीति तर्कयामि। तत् किं करवाणि?"

$घ$ शृगालः कुत्र पलायितः?

उत्तरम्—शृगालः दूरं पलायितः।

$ङ$ गुहासमीपमागत्य शृगालः किं पश्यति?

उत्तरम्—गुहासमीपमागत्य शृगालः पश्यति यत् “सिंहपदपद्धतिः गुहायां प्रविष्टाः दृश्यते, न च बहिर्निगताः।"

$च$ कः शोभते?

उत्तरम्—यः अनागतं कुरुते सः शोभते।

प्रश्न 4. रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरूत—

$क$ क्षुधार्तः सिंहः कुत्रापि आहारं न प्रास्वान्?

$ख$ दधिपुच्छः नाम शृगालः गुहायाः स्वामी आसीत्।

$ग$ एषा गुहा स्वामिनः सदा आह्वानं करोति।

$घ$ भयसन्त्रस्तमनसां हस्तपादादिकाः क्रियाः न प्रवर्त्तन्ते।

$ङ$ आह्वानेन शृगालः बिले प्रविश्य सिंहस्य भोज्यं भविष्यति।

उत्तरम्—प्रश्ननिर्माणम्—

$क$ कीदृशः सिंहः कुत्रापि आहारं न प्रास्वान्?

$ख$ किम् नाम शृगालः गुहायाः स्वामी आसीत्?

$ग$ एषा गुहा कस्य सदा आह्वानं करोति?

$घ$ भयसन्त्रस्तमनसां काः क्रियाः न प्रवर्त्तन्ते?

$ङ$ आह्वानेन शृगालः कुत्र प्रविश्य सिंहस्य भोज्यं भविष्यति?

प्रश्न 5. घटनाक्रमानुसारं वाक्यानि लिखत—

$क$ गुहायाः स्वामी दधिपुच्छः नाम शृगालः समागच्छत्।

$ख$ सिंहः एकां महतीं गुहाम् अपश्यत्।

$ग$ परिभ्रमन् सिंहः क्षुधार्तो जातैः।

$घ$ दूरस्थः शृगालः रवं कर्तुमारभ्यतः।

$ङ$ सिंहः शृगालस्य आह्वानमकरोत्।

$च$ दूरं पलायमानः शृगालः श्लोकमपठत्।

$छ$ गुहायां कोऽपि अस्ति इति शृगालस्य विचारः।

उत्तरम्—$i$ $ग$ परिभ्रमन् सिंहः क्षुधार्तो जातः।

$ii$ $ख$ सिंहः एकां महतीं गुहाम् अपश्यत्।

$iii$ $क$ गुहायाः स्वामी दधिपुच्छः नाम शृगालः समागच्छत्।

$iv$ $छ$ गुहायां कोऽपि अस्ति इति शृगालस्य विचारः।

मैं बाहर से वापस आऊँगा तब तुम मुझे आवाज देकर बुलाओगी। यदि तुम नहीं बुलाती हो तो मैं दूसरी गुफा में चला जाऊँगा।।"

गीदड़ की आवाज सुनकर शेर ने सोचा कि "अवश्य ही यह गुफा अपने स्वामी को बुलाती है, किन्तु मेरे भय से यह कुछ भी नहीं बोल रही है।" इसलिए मैं इसे बुलाता हूँ, जिससे गुफा के अन्दर आने पर वह मेरा आहार बनेगा। ऐसा सोचकर शेर ने जोर से गीदड़ का आह्वान किया। शेर की उच्च गर्जना की प्रतिध्वनि से उस गुफा ने भी गीदड़ का आह्वान किया। इससे अन्य पशु भी भयभीत हो गये और गीदड़ भी वहाँ से दूर भाग गया।

प्रश्न 2. अधोलिखितानि क्रमहरितवाक्यानि घटनाक्रमानुसारं पुनः लिखत -

(i) अनेन अन्येऽपि पशवः भयभीताः अभवन्।

(ii) एवं विचिन्त्य शृगालः दूरस्थः रवं कर्तुमारब्धः।

(iii) वने खरनखरः नाम सिंहः प्रतिवसति स्म।

(iv) शृगालः ततः दूरं पलायमानः श्लोकमपठत्।

(v) सिंहस्य उच्चगर्जनप्रतिध्वनिना गुहा उच्चैः शृगालम् आह्वयत्।

(vi) क्षुधार्तः सिंहः किञ्चिदपि आहारं न प्राप्तवान्।

(vii) तदैव गुहायाः स्वामी दधिपुच्छः शृगालः समागतच्छत्।

(viii) सः गुहायां निगूढो भूत्वा तिष्ठति।

उत्तरम् - क्रमानुसारं वाक्यानि -

(i) वने खरनखरः नाम सिंहः प्रतिवसति स्म।

(ii) क्षुधार्तः सिंहः किञ्चिदपि आहारं न प्राप्तवान्।

(iii) सः गुहायां निगूढो भूत्वा तिष्ठति।

(iv) तदैव गुहायाः स्वामी दधिपुच्छः शृगालः समागतच्छत्।

(v) एवं विचिन्त्य शृगालः दूरस्थः रवं कर्तुमारब्धः।

(vi) सिंहस्य उच्चगर्जनप्रतिध्वनिना गुहा उच्चैः शृगालम् आह्वयत्।

(vii) अनेन अन्येऽपि पशवः भयभीताः अभवन्।

(viii) शृगालः ततः दूरं पलायमानः श्लोकमपठत्।

प्रश्न 3. अधोलिखितशब्दानां समक्षं प्रदत्तैः अर्थैः सह उचितमेलनं कुरुत -