चतुर्थः पाठः - सदैव पुरतो निधेहि चरणम्

भाग 1: पाठ्यपुस्तकस्य प्रश्नोत्तराणि (अभ्यासः)

पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1. पाठे दत्तं गीतं सस्वरं गायत।

उत्तरम्–नोट–पाठ में दिये गये गीत का सस्वर वाचन अपने अध्यापकजी की सहायता से कीजिए।

प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत–

( क ) स्वकीयंचं साधनं किं भवति?

उत्तरम्– बलम्।

( ख ) पथि के विषमाः प्रखराः?

उत्तरम्– पाषाणाः।

( ग ) सततें किं करणीयम्?

उत्तरम्– ध्येय-स्मरणम्।

( घ ) एतस्य गीतस्य रचयिता कः?

उत्तरम्– श्रीधरभास्करवर्णंकरः।

( ङ ) सः कीदृशः कविः मन्यते?

उत्तरम्– राष्ट्रवादीकविः।

प्रश्न 3. मञ्जूषातः क्रियापदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत–

`निधेहि विधेहि जहिहि देहि भज चल कुरु`

यथा–त्वं पुरतः चरणं निधेहि।

उत्तरम्–

(क) त्वं विद्यालयं चल।

(ख) राष्ट्रे अनुरक्तिं विधेहि।

(ग) मह्यं जलं देहि।

(घ) मूढ! जहिहि धनागमतृष्णाम्।

(ङ) भज गोविन्दम्।

(च) सततें ध्येयस्मरणं कुरु।

प्रश्न 4. ( अ ) उचितकथनाानां समक्षम् ‘आम’, अनुचित कथनाानां समक्षं ‘न’ इति लिखत।

यथा–पुरतः चरणं निधेहि। `आम्`

उत्तरम्–

(क) निजनिकेतनं गिरिशिखरे अस्ति। `आम्`

(ख) स्वकीयंचं बलं बाधकं भवति। `न`

(ग) पथि हिंस्राः पशवः न सन्ति। `न`

(घ) गमनं सुकरम् अस्ति। `न`

(ङ) सदैव अग्रे एव चलनीयम्। `आम्`

[( आ ) वाक्यरचनया अर्थभेदं स्पष्टीकृतुत।]

उत्तरम्–

(i) परितः (चारों ओर)–ग्रामं परितः वृक्षाः सन्ति।

पुरतः (सामने)–विद्यालयस्य पुरतः उद्यानमस्ति।

(ii) नगः (पर्वतः)–हिमालयः सर्वश्रेष्ठः नगः वर्तते।

नागः (सर्पः)–नागः भयङ्करः भवति।

(iii) आरोहणम् (चढ़ना)–प्रधानाध्यापकः प्रातःकाले ध्वजारोहणं करोति।

अवरोहणम् (उतारना)–सायंकाले ध्वजस्य अवरोहणम् भवति।

(iv) विषमाः (असामान्य)–मार्गे विषमाः पाषाणाः सन्ति।

समाः (सामान्य)–सज्जनाः सर्वदा समाः भवन्ति।

प्रश्न 5. मञ्जूषातः अव्ययपदानि चित्वा रिक्त-स्थानानि पूरयत-

fboxएव खलु तथा परितः पुरतः सदा विना

उत्तरम्—

प्रश्न 6. विलोमपदानि योजयत—

अथवा

सुमेलनं कुरुत—

पुरतः विरक्तिः

स्वकीयम् आगमनम्

भीतिः पृष्ठतः

अनुरक्तिः परकीयम्

गमनम् साहसः

उत्तरम्—

पुरतः पृष्ठतः

स्वकीयम् परकीयम्

भीतिः साहसः

अनुरक्तिः विरक्तिः

गमनम् आगमनम्

प्रश्न 7. ( अ ) लट्ल्कारपदेभ्यः लोट्-विधिलिङ् लकार-पदानां निर्माणं कुरुत—

लट्ल्कारे लोट्ल्कारे विधिलिङ्ल्कारे

यथा–पठति पठतु पठेत्

उत्तरम्—

लट्ल्कारे लोट्ल्कारे विधिलिङ्ल्कारे

खेलसि खेल खेले

खादन्ति खादन्तु खादेयुः

पिबामि पिबानि पिबेयम्

हसतैः हसताम् हसेताम्

नयामः नयाम नयेम

( आ ) अधोलिखितार्नि पदानि निर्देशानुसारं परिवर्तयत—

यथा– गिरिशिखर (सप्तमी-एकवचने) गिरिशिखरे

उत्तरम्—

पथिन् (सप्तमी-एकवचने) पथि

राष्ट्र (चतुर्थी-एकवचने) राष्ट्राय

पाषाण (सप्तमी-एकवचने) पाषाणे

यान (द्वितीया-बहुवचने) यानानि

शक्ति (प्रथमा-एकवचने) शक्तिः

पशु (सप्तमी-बहुवचने) पशुषु

भाग 2: पाठस्य हिन्दी-अनुवादः एवं भावार्थः

पाठ के पद्यांश का अन्वय, कठिन-शब्दार्थ एवं हिन्दी-भावार्थ—

1. चल चल पुरतो .................................................... सदैव पुरतो .................................. ॥

अन्वयः—चल, चल। पुरतः, चरणं निधेहि। सदैव पुरतः चरणं निधेहि। ननु निजनिकेतनं गिरिशिखरे (अस्ति)। (अतः) यानं विना एव नगरोहणं (कुरु)। स्वकीयं बलं साधनं भवति। सदैव पुरतः चरणं निधेहि।

कठिन-शब्दार्थ—पुरतः = आगे। निधेहि = रखो। गिरिशिखरे = पर्वत की चोटी पर। निजनिकेतनम् = अपना निवास। विनैव (विना + एव) = बिना ही। नगारोहणम् = पर्वत पर चढ़ना।

प्रश्न 2. अधोलिखितशब्दानां समक्षं प्रदत्तैः अर्थैः सह उचितमेलनं कुरुत–

* शब्दाः — अर्थात्ः

* (i) पुरतः — मार्गे

* (ii) गिरिः — त्यज

* (iii) पथि — निरन्तरम्

* (iv) प्रखराः — अग्रे

* (v) हिंसाः — कुरु

* (vi) जहि — स्नेहम्

* (vii) विधेहि — पर्वतः

* (viii) सुदुष्करम् — हिंसकाः

* (ix) सततम् — अतिकठिनम्

* (x) अनुरक्तिम् — तीक्ष्णाः

उत्तरम्–शब्दाः — अर्थात्ः

* (i) पुरतः — अग्रे

* (ii) गिरिः — पर्वतः

* (iii) पथि — मार्गे

* (iv) प्रखराः — तीक्ष्णाः

* (v) हिंसाः — हिंसकाः

* (vi) जहि — त्यज

* (vii) विधेहि — कुरु

* (viii) सुदुष्करम् — अतिकठिनम्

* (ix) सततम् — निरन्तरम्

* (x) अनुरक्तिम् — स्नेहम्