📖 1. समाधान: अभ्यास एवं पाठ्यपुस्तक के संपूर्ण हल
राजस्थान बोर्ड कक्षा 8 संस्कृत — पाठगत प्रश्न एवं अभ्यास के चरण-दर-चरण सटीक हल।
सप्तमः पाठः - भारतजनताऽहम्
भाग 1: पाठ्यपुस्तकस्य प्रश्नोत्तराणि (अभ्यासः)
पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर
प्रश्न 1. पाठे दत्तानां पद्यानां सस्वरवाचनं कुरुत।
उत्तरम्—[नोट-पद्यॊं का सस्वर वाचन अपने अध्यापकजी की सहायता से कीजिए।]
प्रश्न 2. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत—
(क) अहं वसुंधराम् किम् मन्ये?
उत्तरम्—कुटुम्बकम्।
(ख) मम सहजा प्रकृति का अस्ति?
उत्तरम्—मैत्री।
(ग) अहं कस्मात् कठिना भारतजनताऽस्मि?
उत्तरम्—कुलिशात्।
(घ) अहं मित्रस्य चक्षुषा किं पश्यन्ती भारतजनताऽस्मि?
उत्तरम्—संसारम्।
प्रश्न 3. प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत—
(क) भारतजनताऽहम् कैः परिपूता अस्ति?
उत्तरम्—भारतजनताऽहम् अध्यात्मसुधातटिनी-स्नानैः परिपूता अस्मि।
(ख) समं जगत् कथं मुग्धमस्ति?
उत्तरम्—समं जगत् मम गीतैः, नृत्यैः, काव्यैः च मुग्धमस्ति।
(ग) अहं किं किं चिनोमि?
उत्तरम्—अहं प्रेयः श्रेयः च चिनोमि।
(घ) अहं कुत्र सदा दृश्ये?
उत्तरम्—अहं विश्वस्मिन् जगति सदा दृश्ये।
(ङ) समं जगत् कैः कैः मुग्धम् अस्ति?
उत्तरम्—समं जगत् मम गीतैः, नृत्यैः, काव्यैः च मुग्धम् अस्ति।
प्रश्न 4. सन्धिच्छेदं पूरयत—
(क) विनयोपेता = विनय + उपेता
उत्तरम्—(ख) कुसुमादपि = कुसुमात् + अपि।
(ग) चिनोभ्युमयम् = चिनोमि + उभयम्।
(घ) नृत्यैर्मुग्धम् = नृत्यैः + मुग्धम्।
(ङ) प्रकृतिरस्ति = प्रकृतिः + अस्ति
(च) लोकक्रीडासक्ता = लोकक्रीडा + आसक्ता।
प्रश्न 5. विशेषण-विशेष्य पदानि मेलयत—
विशेषण-पदानि | विशेष्य-पदानि |
सुकुमारा | जगत् |
सहजा | संसारे |
विश्वस्मिन् | भारतजनता |
समम् | प्रकृतिः |
समस्ते | जगति |
| उत्तरम्—विशेषण-पदानि | विशेष्य-पदानि |
|---|---|
| सुकुमारा | भारतजनता |
| सहजा | प्रकृतिः |
| विश्वस्मिन् | जगति |
| समम् | जगत् |
| समस्ते | संसारे |
प्रश्न 6. समानार्थकानि पदानि मेलयत—
जगति | नदी |
कुलिशात् | पृथ्वीम् |
प्रकृति | संसारे |
चक्षुषा | स्वभावः |
तटिनी | व्रजात् |
वसुंधराम् | नेत्रेण |
उत्तरम्—
जगति — संसारे।
कुलिशात् — वज्रात्।
प्रकृति — स्वभावः।
चक्षुषा — नेत्रेण।
तटिनी — नदी।
वसुंधराम् — पृथ्वीम्।
प्रश्न 7. उचितकथनानां समक्षम् ( आम् ) अनुचितकथनानां समक्षं च ( न ) इति लिखत—
(क) अहं परिवारस्य चक्षुषा संसारं पश्यामि।
(ख) समं जगत् मम काव्यैः मुग्धमस्ति।
(ग) अहम् अविवेका भारतजनता अस्मि।
(घ) अहं वसुन्धरां कुटुम्बं न मन्ये।
(ङ) अहं विज्ञानधना ज्ञानधना चास्मि।
उत्तरम्—(क) आम् (ख) आम् (ग) न
उत्तराणि— (क) भारतजनता (ख) मित्रस्य (ग) समं जगत् (घ) अध्यात्मसुधातटिनी-स्नानैः (ङ) कुसुमादपि।
लघूत्तरत्मकप्रश्नाः—
प्रश्न 1. रेखांकितपदानि अधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत—
(i) अहं कुसुमात् अपि सुकुमारा अस्मि।
(ii) अहं भारतजनता शालीना अस्मि।
(iii) मम गीतैः समं जगत् मुग्धम्।
(iv) मम नृत्यैः समं जगत् मुग्धम्।
(v) भारतजनता रसभरिता अस्ति।
(vi) भारतजनता उत्सवप्रिया वर्तते।
(vii) मैत्री मे सहजा प्रकृतिरस्ति।
(viii) अहं मित्रस्य चक्षुषा संसारं पश्यामि।
(ix) अहं जगति सदा दृश्ये।
(x) भारतजनता कर्म करोति।
उत्तरम्—प्रश्न-निर्माणम्—
(i) अहं कस्मात् अपि सुकुमारा अस्मि?
(ii) अहं भारतजनता कीदृशी अस्मि?
(iii) मम कैः समं जगत् मुग्धम्?
(iv) कस्य नृत्यैः समं जगत् मुग्धम्?
(v) का रसभरिता अस्ति?
(vi) भारतजनता कीदृशी वर्तते?
(vii) का मे सहजा प्रकृतिरस्ति?
(viii) अहं कस्य चक्षुषा संसारं पश्यामि?
(ix) अहं कुत्र सदा दृश्ये?
(x) भारतजनता किं करोति?
प्रश्न 2. अधोलिखितशब्दान् अर्थैः सह मेलयत—
शब्दाः | अर्थैः |
(i) कुलिशात् | नेत्रेण |
संस्कृत—कक्षा-8
(ii) कुसुमात् – अमृतम्
(iii) श्रेयः – स्वभावः
(iv) आसक्ता – कल्याणप्रदम्
(v) वसुन्धराम् – पुष्यात्
(vi) प्रकृतिः – पवित्रा
(vii) सुधा – कर्मशीला
(viii) कर्मण्या – पृथ्वीम्
(ix) परिपूता – अनुरक्ता
(x) चक्षुषा – वज्रात्
उत्तरम्-शब्दाः – अर्थाः
(i) कुलिशात् – वज्रात्
(ii) कुसुमात् – पुष्यात्
(iii) श्रेयः – कल्याणप्रदम्
(iv) आसक्ता – अनुरक्ता
(v) वसुन्धराम् – पृथ्वीम्
(vi) प्रकृतिः – स्वभावः
(vii) सुधा – अमृतम्
(viii) कर्मण्या – कर्मशीला
(ix) परिपूता – पवित्रा
(x) चक्षुषा – नेत्रेण।
प्रश्न 3. 'क' स्तम्भे दत्तान् श्लोकांशान् 'ख' स्तम्भे च सुमेलनं कुरुत–
'क' स्तम्भे: | 'ख' स्तम्भे: |
(i) विज्ञानधनाऽहं ज्ञानधना | नो दुर्बलतायाः पर्यायः। |
(ii) मम गीतैर्मुग्धं समं जगत् | साहित्यकला-सङ्गीतपरा। |
(iii) उत्सवप्रियाऽहं श्रमप्रिया | पदयात्रा-देशाटन-प्रिया। |
(iv) मैत्री मे सहजा प्रकृतिरस्ति | मम नृत्यैर्मुग्धं समं जगत्। |
उत्तरम्–
(i) विज्ञानधनाऽहं ज्ञानधना साहित्यकला-सङ्गीतपरा।
(ii) मम गीतैर्मुग्धं समं जगत् मम नृत्यैर्मुग्धं समं जगत्।
(iii) उत्सवप्रियाऽहं श्रमप्रिया पदयात्रा-देशाटन-प्रिया।
(iv) मैत्री मे सहजा प्रकृतिरस्ति नो दुर्बलतायाः पर्यायः।