पाठ 11: अपठितावबोधनम् एवं रचनात्मकं कार्यम् (पत्र, वार्तालाप, अनुच्छेद, चित्रवर्णन, कथाक्रम)

416

प्रश्न 6. श्वेतकेतुः सर्वप्रथमं कस्मिन् विषये पृच्छति?

उत्तरम् - श्वेतकेतुः सर्वप्रथमं मनसः विषये पृच्छति।

( ख ) प्रश्न-निर्माणम्-

प्रश्न 1. रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

1. श्वेतकेतुः स्वपितरम् आरुणिं प्रश्नं पृच्छति।
2. आरुणिः श्वेतकेतोः जिज्ञासां शमयति।
3. उपदेशान्ते भूयोऽपि त्वां विज्ञापयितुमिच्छामि।
4. एतत्सर्वं हृदयेन अवधारय।
5. तेजस्वि नौ अधीतम् अस्तु।

उत्तरम् - प्रश्न-निर्माणम्-

1. श्वेतकेतुः कम् प्रश्नं पृच्छति?
2. आरुणिः कस्य जिज्ञासां शमयति?
3. कदा भूयोऽपि त्वां विज्ञापयितुमिच्छामि?
4. एतत्सर्वं केन अवधारय?
5. तेजस्वि कौ अधीतम् अस्तु?
   ( ग ) शब्दार्थ-लेखनम्-

प्रश्नः- अधोलिखितशब्दानां हिन्दीयाम् अर्थं लिखत।

उत्तरम् - शब्दाः

1. अशितस्य - खाये हुए का।
2. अनिष्ठः - अत्यन्त लघु।
3. सर्पिः - घी।
4. नौ - हम दोनों का।
   [ नोट-अन्य शब्दों के हिन्दी अर्थ पूर्व में दिए जा चुके हैं, $\text{पाठेभ्यः पुस्तकीयैरुद्धृताः}$ श्लोकलेखनम्
   ( 1 )
   वृत्तं यत्नेन संरक्षेद् वित्तमेति च याति च।
   अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्तस्ततु हतो हतः॥
   ( 2 )
   श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम्।
   आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्॥
   ( 3 )
   प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
   तस्माद् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥
   ( 4 )
   पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
   स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
   नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
   परोपकाराय सतां विभूतयः॥
   ( 5 )
   गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा।
   गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैर्गुणैः समः॥

अपठितावबोधनम्

( क ) $80-100$ शब्दपरिमिताः सरलगद्यांशाः
निर्देश-अधोलिखितगद्यांशान् पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानां उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत-

( 1 )
सताम् आचारः सदाचारः इति कथ्यते। सजनाः यथा आचरन्ति तथैव आचरणं सदाचारो भवति। ते सर्वैः सह शिष्टाचारपूर्वकं व्यवहारं कुर्वन्ति। तेषु सत्याचरणं, वाक् संयमः, विनयः, अक्रोधः, क्षमा, धर्माचरणमित्यादयः सद्गुणाः दृश्यन्ते। सदाचारस्य सतत्तैव संसारी जनः उन्नतिं करोति। देशस्य, राष्ट्रस्य, समाजस्य, जनस्य च उन्नतै सदाचारस्य महती आवश्यकता वर्तते। सदाचारेणैव जनाः ब्रह्मचारिणो भवन्ति। सदाचारेणैव शरीरं परिपुष्टं भवति। सदाचारेण बुद्धिः वर्धते। सदाचारेण मनुष्यः सत्यभाषणम् अन्यच्च सत्कर्म कर्तुं प्रवृत्तो भवति। अतएव पूर्वैः महर्षिभिः 'आचारः परमो धर्मः' इत्युक्तम्।

संसare सर्वत्र सदाचारस्यैव महत्त्वं दृश्यते। ये सदाचारिणो भवन्ति, ते एव सर्वत्र आदरं लभन्ते। वेदरामायणमहाभारतैष्वपि सदाचारस्य महिमा वर्णितोऽस्ति। सदाचाराभावेनैव चतुर्वेदविदपि रावणो राक्षस इति कथ्यते। अतः सर्वैः जनैः स्वोन्नतये सदा सदाचारः पालनीयः।

प्रश्ना:-1. उपर्युक्त गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
2. एकपदेन उत्तरत-

(i) केषाम् आचारः सदाचारः इति कथ्यते?
(ii) के सर्वैः सह शिष्टाचारपूर्वकं व्यवहारं कुर्वन्ति?
(iii) केन बुद्धिः वर्धते?
(iv) संसारे सर्वत्र कस्य एव महत्त्वं दृश्यते?
3. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(i) कया संसारे जनः उन्नतिं करोति?
(ii) केनैव जनाः ब्रह्मचारिणो भवन्ति?
(iii) 'आचारः परमो धर्मः' इति कैः उक्तम्?
4. भाषिककार्यम्-
(i) 'सदाचारेण शरीरं परिपुष्टं भवति' इत्यस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किमस्ति?
(ii) 'सर्वैः जनैः' इत्यनयोः पदयोः विशेषणपदं किम्?
(iii) 'क्रोधः' इत्यस्य किं विलोमपदमत्र प्रयुक्तम्?
(iv) "ते एव सर्वत्र आदरं .........।" इति वाक्यस्य समुचितं क्रियापदं किम् प्रयुक्तम्?

उत्तराणि - 1. सदाचारस्य महत्त्वम्।

2. (i) सताम्। (ii) सज्जनाः। (iii) सदाचारेण। (iv) सदाचारस्य।
3. (i) सदाचारस्य सत्त्या संसारे जनः उन्नतिं करोति।
   (ii) सदाचारेणैव जनाः ब्रह्मचारिणो भवन्ति।
   (iii) 'आचारः परमो धर्मः' इति पूर्वैः महर्षिभिः उक्तम्।
4. (i) शरीरम्। (ii) सर्वैः। (iii) अक्रोधः। (iv) लभन्ते।

( 2 )

सतां जनानां संगतिः सत्संगतिः कथ्यते। मानवः यादृशै सह वसति तादृशः एव भवति। सज्जनानां सम्पर्केण मनुष्यः सज्जनः भवति उन्नतिं महत्पदं च अलंकुरोति। दुर्जनानां संगत्या मनुष्यो दुर्जनो भवति, पतनं विनाशं च प्राप्नोति। अतः मनुष्यस्योपरि संगतेः महान् प्रभावो भवति। बाल्यकाले विशेषतो बालकरुपोरि संसर्गस्य प्रभावो भवति। ये यादृशैः बालकैः सह उपविशन्ति, उत्तिष्ठन्ति, खादन्ति, पिबन्ति च ते तथैव स्वभावं धारयन्ति। अतः बाल्यकाले दुर्जनैः सह संगतिः कदापि न करनीया।

सज्जनानां संगत्या मनुष्यः उन्नतिं प्राप्नोति। तस्य विद्या कीर्तिश्च वर्धते। दुर्जनानां संसर्गेन बहवः हानयः भवन्ति, यथा-दुर्जननंसर्गेण मनुष्योऽसद्द्वत्तो भवति, दुर्विचारयुक्तो भवति, तस्य बुद्धिर्दूषिता भवति, अतः बुद्धिः क्षीयते, मनुष्यः दुर्व्यसनग्रस्तो च भवति। अतस्तस्य शरीरं क्षీणं निर्बलं च भवति। तस्य कीर्तिः नश्यति, सर्वत्रानादरो च भवति।
अतः स्वयशोहृद्धये ज्ञानवृद्धये सुखस्य शान्तेश्च प्रापत्यर्थं सर्वैरपि सर्वदा सत्संगतिः करणीया, दुर्जनसंगतिः सदा परिहर्तव्या।

प्रश्ना:- 1. अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
2. एकपदेन उत्तरत-

(i) केषां सम्पर्केण मनुष्यः सज्जनः भवति?
(ii) मनुष्योपरि कस्याः महान् प्रभावो भवति?
(iii) बाल्यकाले कैः सह संगतिः कदापि न करनीया?
(iv) सज्जनानां संगत्या मनुष्यः किं प्राप्नोति?
3. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(i) का सत्संगतिः कथ्यते?
(ii) दुर्जनानां संगत्या मनुष्यः, किम् प्राप्नोति?
(iii) कस्य संसर्गेन मनुष्योऽसद्द्वत्तो भवति?
4. भाषिककार्यम्-
(i) 'ये यादृशैः बालकैः सह उपविशन्ति' इत्यस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम्?
(ii) 'सज्जनानाम्' इति पदस्य अनुच्छेदे विलोमपदं किम् प्रयुक्तम्?
(iii) 'तस्य कीर्तिः नश्यति' इत्यस्मिन् वाक्ये सर्वनामपदस्थाने संज्ञापदं किम्?
(iv) 'क्षीणं निर्बलम्' इति विशेषणपदयोः विशेष्यम् किम्?

उत्तराणि -1. सत्संगतिः/सत्संगतेः महत्त्वम्।

2. (i) सज्जनानाम्। (ii) सङ्क्तेः। (iii) दुर्जनैः। (iv) उन्नतिम्।
3. (i) सतां जनानां संगतिः सत्संगतिः कथ्यते।
   (ii) दुर्जनानां संगत्या मनुष्यः पतनं विनाशं च प्राप्नोति।
   (iii) दुर्जननंसर्गेन मनुष्योऽसद्द्वत्तो भवति।
4. (i) उपविशन्ति। (ii) दुर्जनानाम्। (iii) दुर्जनस्य। (iv) शरीरम्।

( 3 )

मेवाडराज्यं बहूनां शूराणां जन्मभूमिः। तस्य राजा राणाप्रतापः सिंहासनम् आरूढवान्। 'हस्तच्युतानां भागानां प्रतिप्राप्तिः कथम्' इति विचिन्त्य सः पुरप्रमुखणां सभाम् आयोजितवान्। तत्र सः प्रतिज्ञां कृतवान् - 'चित्तोधस्थानं यावत् न प्रतिप्रापस्यामि तावत् सुवर्णपात्रे भोजनं न करिष्यामि। राजप्रासादे

418

वासं न करिष्यामि। मृदुतल्पे शयनम् अपि न करिष्यामि' इति। तदा पुरप्रमुखाः अवदन्-'वयम् अपि सुखसाधनानि त्यक्ष्यामः। देशाय यथाशक्ति धनं दास्यामः। अस्मत्पुत्रान् सैन्यं प्रति प्रेषयिष्यामः।' इति। एतदन्तरं ग्रामप्रमुखाः अवदन् - वयं धान्यगारं धान्येन पूरयिष्यामः। ग्रामे आयुधानि सज्जীকरिष्यामः। युवकान् युद्धकलां बोधयिष्यामः। 'अद्यैव कार्यारम्भं करिष्यामः' इति। एतत् श्रुत्वा राणाप्रतापः अवदत्- 'यदि वयं सर्वे सम्भूय कार्य करिष्यामः तर्हि नष्टानि राज्यानि प्रतिप्राप्स्यामः एव। प्रमुखाः! वयं यथा व्यवहरिष्यामः तथा जनाः व्यवहरिष्यन्ति।'

प्रश्नाः- 1. अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
2. एकपदेन उत्तरत-

(i) राणाप्रतापः कस्य राज्यस्य राजा आसीत्?
(ii) "सुवर्णपात्रे भोजनं न करिष्यामि" इति कः प्रतिज्ञां कृतवान्?
(iii) "युवकान् युद्धकलां बोधयिष्यामः" इति के अवदन्?
(iv) पुरप्रमुखाः देशाय यथाशक्ति किम् दास्यन्ति?
3. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(i) मेवाडराज्यं केषां जन्मभूमिः?
(ii) कः पुरप्रमुखानां सभां आयोजितवान्?
(iii) "अस्मत्पुत्रान् सैन्यं प्रति प्रेषयिष्यामः" इति के अवदन्?
4. भाषिककार्यम्-
(i) " तत्र सः प्रतिज्ञां कृतवान्" इत्यस्मिन् वाक्ये सर्वनामસ્થાने संज्ञापदं किम्?
(ii) "तदा पुरप्रमुखाः .............." इत्यत्र क्रियापदं किं प्रयुक्तम्?
(iii) "..................धान्यागारं धान्येन पूरयिष्यामः"-अत्र कर्तृपदं किं प्रयुक्तम्?
(iv) 'नष्टानि राज्यानि'-इत्यत्र विशेषणपदं किम्?

उत्तराणि- 1. राणाप्रतापः।

2. (i) मेवाडराज्यस्य। (ii) राणाप्रतापः। (iii) ग्रामप्रमुखाः। (iv) धनम्।
3. (i) मेवाडराज्यं बहूनां शूराणां जन्मभूमिः।
   (ii) राणाप्रतापः पुरप्रमुखानां सभां आयोजितवान्।
   (iii) "अस्मत्पुत्रान् सैन्यं प्रति प्रेषयिष्यामः" इति पुरप्रमुखाः अवदन्।
4. (i) राणाप्रतापः। (ii) अवदन्। (iii) वयम्। (iv) नष्टानि।

(4)

दीपावली अस्माकं राष्ट्रियोत्सवः वर्तते। अस्मिन् उत्सवे सर्वे जनाः परस्परं भेदभावं विस्मृत्य आनन्दमग्नाः भवन्ति। त्रेतायुगे कैकेय्याः वरयाचनात्

अयोध्यायाः राज्ञा दशरथेन रामाय चतुर्दशानां वर्षाणां वनवासः प्रदतः। श्रीरामः अस्मिन् एव दिने सीतालक्ष्मणाभ्यां सह अयोध्यां प्रत्यावर्तितवान्। स्वागतं व्याहर्तुम् अयोध्यावासिनः नगरे सर्वत्र दीपान् प्रज्वलितवन्तः। तदा आरभ्य अद्यावधिः प्रतिवर्ष कार्तिकमासे अमावस्यायां तिथौ भारते दीपावली-महोत्सवः महता उत्साहेन आयोजितः भवति। दीपावल्यां जनाः गृहाणि परिष्कुर्वन्ति। अस्मिन्वसरे ते स्वमित्रभ्यः बन्धुभ्यश्च उपहारान् यच्छन्ति, परस्परम् अभिनन्दन्ति, बालकेभ्यः मिष्टान्नं च यच्छन्ति। सर्वे जनाः लक्ष्मी-गणेशयोः पूजनं कुर्वन्ति। पितरः स्वसन्ततिभ्यः स्फोटकानि ददति। अस्मिन् महोत्सवे सर्वे सर्वेभ्यः सुखाय समृद्धये च शुभेच्छाः प्रकटयन्ति।

प्रश्नाः- 1. अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
2. एकपदेन उत्तरत-

(i) कस्याः वरयाचनात् दशरथेन रामाय वनवासः प्रदतः?
(ii) श्रीरामः काभ्यां सह अयोध्यां प्रत्यावर्तितवान्?
(iii) कदा जनाः गृहाणि परिष्कुर्वन्ति?
(iv) पितरः स्वसन्ततिभ्यः कानि ददति?
3. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(i) सर्वे जनाः किं विस्मृत्य आनन्दमग्नाः भवन्ति?
(ii) दशरथेन रामाय कति वर्षाणां वनवासः प्रदतः?
(iii) भारते कदा दीपावली-महोत्सवः आयोजितः भवति?
4. भाषिककार्यम्-
(i) 'राज्ञा दशरथेन' इत्यनयोः पदयोः किं विशेषणपदम्?
(ii) अस्मिन् अनुच्छेदे 'ते' इति सर्वनामपदस्य स्थाने किं संज्ञापदम्?
(iii) "बालकेभ्यः मिष्टान्नं यच्छन्ति"-इति वाक्ये क्रियापदं किम्?
(iv) "पितरः स्वसन्ततिभ्यः स्फोटकानि ददति।" इति वाक्ये 'ददति' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?

उत्तराणि- 1. दीपावली-महोत्सवः।

2. (i) कैकेय्याः। (ii) सीतालक्ष्मणाभ्याम्। (iii) दीपावल्याम्। (iv) स्फोटकानि।
3. (i) सर्वे जनाः परस्परं भेदभावं विस्मृत्य आनन्दमग्नाः भवन्ति।
   (ii) दशरथेन रामाय चतुर्दशानां वर्षाणां वनवासः प्रदतः।
   (iii) भारते प्रतिवर्ष कार्तिकमासे अमावस्यायां तिथौ दीपावली-महोत्सवः आयोजितः भवति।
4. (i) राज्ञा। (ii) जनाः। (iii) यच्छन्ति। (iv) पितरः।

(5)

एकमुद्देश्यं लक्ष्ीकृत्य बहूनां जनानाम् ऐक्यभावनया

420

(ii) संस्कृतभाषा देवभाषा, गीर्वाणगीः, सुरवाणी इत्यादिभिः शब्दैः संबोध्यते।
(iii) रामायणं महाभारतं चेति ग्रन्थयोः विषयं गृहीत्वा एव विशाल- संस्कृतसाहित्यस्य रचना संजाता।
4. (i) भाषा। (ii) देवभाषा, गीर्वाणगीः, सुरवाणी। (iii) सर्वासाम्। (iv) विद्यते।

( ख ) 40-50 शब्दपरिमिताः सरलगद्यांशाः
निर्देशः-अधोलिखितगद्यांशान् पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत-

( 1 )
भारतीय-संस्कृतौ होलिकोत्सवस्य विशिष्टं महत्त्वं वर्तते। हिरण्यकशिपोः भगिन्याः होलिकायाः दहनेन अयम् उत्सवः सम्बन्धः अस्ति। सा देवस्य वरप्रभावेण अग्निना दग्धा न भवति स्म। अतएव हिरण्यकशिपोः निर्देशेन सा प्रह्लादम् अङ्के उपावेश्य अग्नौ उपविष्टवती। परन्तु प्रह्लादस्य भक्त्या प्रसन्नो भूत्वा नारायणः प्रह्लादं रक्षितवान्। प्रज्वल्लितेन अग्निना सा स्वयमेव दग्धा। तस्याः घटनायाः स्मृतिरूपेण प्रतिवर्ष फाल्गुन-पूर्णिमावसेरे होलिकोत्सवः भवति। अस्मिन् अवसरे जनाः परस्परं प्रेमणा मिलन्ति। एतेन तेषां प्रीतिः वर्धते।

प्रश्नाः-1. एकपदेन उत्तरत-

(क) भारतीय-संस्कृतौ होलिकोत्सवस्य कीदृशं महत्त्वं वर्तते?
(ख) होलिका कस्य भगिनी आसीत्?
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(क) होलिका कम् अङ्के उपावेश्य अग्नौ उपविष्टवती?
(ख) होलिकोत्सवः कदा आयोजितः भवति?
3. भाषिक-कार्यम्-
(i) "सा देवस्य वरप्रभावेण अग्निना दग्धा न भवति स्म।" अस्मिन् वाक्ये रेखांकितसर्वनामपदસ્થાने संज्ञापदं किम्?
(ii) "अस्मिन् अवसरे जनाः परस्परं प्रेमणा मिलन्ति।" उपर्युक्तवाक्ये कर्तृपदं किमासीत्?

उत्तराणि-1. (क) विशिष्टम्। (ख) हिरण्यकशिपोः।

2. (क) होलिका प्रह्लादम् अङ्के उपावेश्य अग्नौ उपविष्टवती।
   (ख) होलिकोत्सवः प्रतिवर्ष फाल्गुन-पूर्णिमावमरे आयोजितः भवति।
3. (i) होलिका। (ii) जनाः।

( 2 )
अस्माकं पुस्तकालयः नगरस्य रमणीये स्थाने वर्तते। अस्य भवनं विशालं सुन्दरं चास्ति। अस्मिन् पुस्तकालये दशसहस्राणि पुस्तकानि सन्ति तथा च

अत्र विविध पत्र-पत्रिकादयः प्रतिदिनं आयान्ति। बहवः जनाः, छात्राः, युवतयश्च अत्र आगत्य स्वाध्यायं कुर्वन्ति। अस्माकं ज्ञानवर्धनाय बौद्धिकविकासाय च पुस्तकालयानां महती भूमिका वर्तते।

प्रश्नाः-1. एकपदेन उत्तरत-

(क) अस्माकं पुस्तकालयस्य भवनं कीदृशं वर्तते?
(ख) अस्माकं पुस्तकालये कति पुस्तकानि सन्ति?
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(क) अस्माकं पुस्तकालये के आगत्य स्वाध्यायं कुर्वन्ति?
(ख) अस्माकं ज्ञानवर्धनाय बौद्धिकविकासाय च केषां महती भूमिका वर्तते?
3. भाषिक-कार्यम्-
(i) "अस्य भवनं विशालं सुन्दरं चास्ति।" उपर्युक्त वाक्ये सर्वनामपद 'अस्य' स्थाने संज्ञापदं किम्स्ति?
(ii) "दशसहस्राणि पुस्तकानि" इत्यत्र विशेषणपदं किम्?

उत्तराणि-1. (क) विशालं सुन्दरं च। (ख) दशसहस्राणि।

2. (क) अस्माकं पुस्तकालये बहवः जनाः, छात्राः, युवतयश्च आगत्य स्वाध्यायं कुर्वन्ति।
   (ख) अस्माकं ज्ञानवर्धनाय बौद्धिकविकासाय च पुस्तकालयानां महती भूमिका वर्तते।
3. (i) पुस्तकालयस्य। (ii) दशसहस्राणि।

( 3 )
यत् परितः अस्मान् आवृणोति तत् पर्यावरणं कथ्यते। पृथ्वीजलाकाशवनस्पतयः जीवाश्च पर्यावरणसर्जकाः सन्ति। वर्तमानकाले प्राकृतिकसंसाधनानाम् असन्तुलितदोहनेन औद्योगिक-विस्तारेण च पर्यावरणं प्रदूषितं जातम्। अद्य वायु-जल-ध्वनिप्रदूषणेन मानवजीवनं दुःखमयं सज्जातम्। अद्य मानवसभ्यतायाः संरक्षणार्थं स्वास्थ्य संवर्द्धनाथ्र्च पर्यावरणस्य संतुलनं संरक्षणं च आवश्यकं वर्तते।

प्रश्नाः-1. एकपदेन उत्तरत-

(क) यत् परितः अस्मान् आवृणोति तत् किं कथ्यते?
(ख) पृथ्वीजलाकाशवनस्पतयः जीवाश्च कस्य सर्जकाः सन्ति?
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(क) वर्तमानकाले केन कारणेन पर्यावरणं प्रदूषितं जातम्?
(ख) किमर्थं पर्यावरणस्य संतुलनं संरक्षणं च आवश्यकं वर्तते?

3. भाषिक-कार्यम्-
   (i) "यत् परितः अस्मान् आवृणोति"-इति वाक्ये क्रियापदं किम्?
   (ii) उपर्युक्त अनुच्छेदे 'सुखमयम्' इति पदस्य विलोमशब्दः कः?

उत्तराणि- 1. (क) पर्यावरणम्। (ख) पर्यावरणस्य।

2. (क) वर्तमानकाले प्राकृतिकसंसाधानाम् असन्तुलितदोहेन औद्योगिक-विस्तारेण च पर्यावरणं प्रदूषितं जातम्।
   (ख) मानवसभ्यतायाः संरक्षणार्थं स्वास्थ्य-संवर्द्धनार्थञ्च पर्यावरणस्य संतुलनं संरक्षणं च आवश्यकं वर्तते।
3. (i) आवृणोति। (ii) दुःखमयम्।

( 4 )

अस्माकं भारतवर्षः प्राकृतिक सुषमायाः भण्डारो वर्तते। अत्र प्रकृति नटी प्रतिक्षणं नव्यं भव्यं च नाटयति। अत्र एकस्मिन् वर्षे षडऋतवो भवन्ति- वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षा, शरत्, शिशिर, हेमन्तश्च। एषु वसन्तस्यैव प्राधान्यं वर्तते। समागमे वसन्ते नातिशीतं नात्युष्णं भवति। साधुः एष ऋतुः ऋतुराज इति कथ्यते। अस्मिन् ऋतौ वसुन्धरा सुसज्जितं मनोरमं रूपं धारयति। सर्वमपि चारुतरं प्रतिभाति।

प्रश्नाः- 1. एकपदेन उत्तरत-

(क) अत्र एकस्मिन् वर्षे कति ऋतवो भवन्ति?
(ख) कस्मिन् समागमे नातिशीतं नात्युष्णं भवति?

2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(क) कः प्राकृतिकसुषमायाः भण्डारो वर्तते?
(ख) कदा वसुन्धरा सुसज्जितं मनोरमं रूपं धारयति?

3. भाषिक-कार्यम्-
   (i) "एष ऋतुः ऋतुराज इति कथ्यते"-इत्यत्र सर्वनामपदं 'एषः' स्थाने संज्ञापदं किमासीत्?
   (ii) "अत्र प्रकृतिनटी प्रतिक्षणं नव्यं भव्यं च नाटयति।" उपर्युक्तवाक्ये क्रियापदं किम्?

उत्तराणि- 1. (क) षड्। (ख) वसन्ते।

2. (क) भारतवर्षः प्राकृतिकसुषमायाः भण्डारो वर्तते।
   (ख) वसन्त-ऋतौ वसुन्धरा सुसज्जितं मनोरमं रूपं धारयति।
3. (i) वसन्तः। (ii) नाटयति।

( 5 )

आँगलदेशीयाः पूर्वम् भारतदेशे शासनम् अकुर्वन्। स्वाधीनतायै अनेकानि आन्दोलनानि अभवन्। लक्ष्मीबाई एका प्रमुखा सेनानायिका आसीत्। तस्याः जनकः जननी च बिठूरराज्ये अवसताम्। लक्ष्मीबाई

शस्त्रज्ञाने अश्वारोहणे च निपुणा आसीत्। तस्याः विवाहः गंगाधरेण सह अभवत। गंगाधरस्य असमये एव मृत्युः अभवत्। आँगलसेनानायकः ह्यूरोज़् अकथयत्—'राज्ञी आत्मसमर्पणं करोतु' इति। लक्ष्मीबाई अवदत्—'झाँसीराज्यं मम अस्ति। अहंँसी-राज്യം न दास्यामि' इति।
सा आँगलैः सह भीषणं युद्धम् अकरोत्। अन्ते सा प्राणान् त्यक्तवती।

प्रश्नाः- 1. एकपदेन उत्तरत-

(क) आँगलदेशीयाः पूर्वम् कुत्र शासनम् अकुर्वन्?
(ख) 'झाँसीराज्यं मम अस्ति। अहं तं न दास्यामि' इति का अवदत्?

2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(क) लक्ष्मीबाई कस्मिन् निपुणा आसीत्?
(ख) 'लक्ष्मीबाई' इत्यस्याः विवाहः केन सह अभवत्?

3. भाषिक-कार्यम्-
   (i) "सा आँगलैः सह भीषणं युद्धम् अकरोत्।" उपर्युक्तवाक्ये सर्वनामपदं 'सा' स्थाने संज्ञापदं किम्?
   (ii) 'एका प्रमुखा'-इत्यत्र विशेषणपदं किम्?

उत्तराणि- 1. (क) भारतदेशे। (ख) लक्ष्मीबाई।

2. (क) लक्ष्मीबाई शस्त्रज्ञाने अश्वारोहणे च निपुणा आसीत्।
   (ख) 'लक्ष्मीबाई' इत्यस्याः विवाहः गंगाधरेण सह अभवत्।
3. (i) लक्ष्मीबाई। (ii) एका।

( 6 )

इयं संस्कृत-भाषा विश्वस्य सर्वासु भाषासु श्रेष्ठतमा अस्ति। प्राचीन-भारते इयं संस्कृतभाषा लोकभाषा आसीत्। अनया च सम्पूर्णं भारतवर्षं एकसूत्रे निबद्वम् आसीत्। भारतस्य संस्कृतिः संस्कृतादेव निःसृता अद्यापि भारतवर्षम् उपकरोति। वस्तुतः संस्कृतभाषैव भारतस्य प्राणभूता भाषाऽस्ति। अस्माकं प्राचीनं ज्ञानं संस्कृतभाषायां निबद्धं वर्तते, अतः अस्याः भाषायाः ज्ञानं सर्वेषां कृते आवश्यकं वर्तते।

प्रश्नाः- 1. एकपदेन उत्तरत-

(क) प्राचीनभारते का लोकभाषा आसीत्?
(ख) अस्माकं प्राचीनं ज्ञानं कस्यां भाषायां निबद्धं वर्तते?

2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(क) का भारतवर्षं एकसूत्रे निबद्धम् आसीत्?
(ख) कस्याः ज्ञानं सर्वेषां कृते आवश्यकं वर्तते?

3. भाषिक-कार्यम्-
   (i) उपर्युक्तगद्यांशे 'अनया' इति सर्वनामपदस्य स्थाने संज्ञापदं किम्?

422 संजिव आल इन वन

(ii) 'प्राचीनं ज्ञानम्'-इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?

उत्तराणि - 1. (क) संस्कृतभाषा। (ख) संस्कृतभाषायाम्।

2. (क) संस्कृतभाषा भारतवर्षं एकसूत्रे निबद्धम् आसीत्।
   (ख) संस्कृतभाषायाः ज्ञानं सर्वेषां कृते आवश्यकं वर्तते।
3. (i) संस्कृतभाषया। (ii) ज्ञानम्।

(i) संकेताधारित अभिनन्दनपत्रम्/वर्धापनपत्रम्/निमन्त्रणपत्रम्/प्राचार्यं प्रति प्रार्थना-पत्रम्

प्रश्न 1. अधोलिखितम अभिनन्दनपत्रं मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत-

अभिनन्दनपत्रम्
सेवायाम् (i) .................... (ii) .................... सुखदम् (iii) .................... .................... सौ भाग्यकरं (iv) .................... (v) .................... ।
प्रेषकः (vi) ....................

$\begin{array}{|l|}
\hline
\text{भूयात्, रमेशः, मङ्गलमयम्, मित्रवर्याणाम्, च, नववर्षम्} \
\hline
\end{array}$

उत्तराणि-(i) मित्रवर्याणाम्, (ii) नववर्षं, (iii) मङ्गलमयं, (iv) च, (v) भूयात्, (vi) रमेशः।

[नोट-परीक्षा में उत्तरों को क्रमानुसार भरकर सम्पूर्ण पत्र उत्तर-पुस्तिका में लिखना चाहिए।]

यथा - अभिनन्दनपत्रम्
सेवायाम् मित्रवर्याणाम्,
नववर्षं सुखदं मङ्गलमयं सौभाग्यकरं च भूयात्।
प्रेषकः रमेशः।

पूर्णपत्रम्-[ नोट-इसे विभिन्न आकृतियों में लिखकर सुसज्जित भी किया जा सकता है।]
यथा -

प्रश्न 2. अधोलिखितमभिनन्दनपत्रं मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत-

अभिनन्दनपत्रम्
ज्योतिर्विहगो (i) .................... गगने, (ii) .................... सौ भाग्यदायिनी, (iii) .................... सुखदायिनी समृद्धकारिणी (iv) .................... ।
प्रेषकः (v) ....................

$\begin{array}{|l|}
\hline
\text{भूयात्, जितेन्द्रः, विरहतु, मङ्गलकारिणी, दीपमालिका} \
\hline
\end{array}$

उत्तराणि-(i) विहरतु, (ii) दीपमालिका, (iii) मङ्गलकारिणी, (iv) भूयात्, (v) जितेन्द्रः।

पूर्णपत्रम् -

प्रश्न 3. निम्नलिखितं वर्धापनपत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपद-सहायतया पूरयित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत-

वर्धापनपत्रम्
शुभं (i) .................... भूयात् स्वस्थः (ii) .................... च (iii) .................... शतं (iv) .................... (v) .................... कीर्तिं च लभस्व। कोटिशः (vi) ....................
प्रेषकः (vii) ....................

$\begin{array}{|l|}
\hline
\text{निरामयः, जन्मदिनं, वर्धापनानि, वर्षाणि, महेन्द्रः, भूत्वा, यशः} \
\hline
\end{array}$

उत्तराणि-(i) जन्मदिनं, (ii) निरामयः, (iii) भूत्वा, (iv) वर्षाणि, (v) यशः, (vi) वर्धापनानि, (vii) महेन्द्रः।

वर्धापनपत्रम्

स्वस्थः निरामयः च भूत्वा
शतं वर्षाणि यशः कीर्तिं
च लभस्व।
कोटिशः वर्धापनानि

प्रेषकः
महेन्द्रः

त्वदीयः शुभाकांक्षिणी
मोहनः

उत्तरम्–

बीकानेरतः
दिनांकतः 22.12.20$\times \times$

प्रश्न 4. अधोलिखितं वर्धापनपत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदसहायतया पूरित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत–

वर्धापनपत्रम्
प्रियमित्र (i) ....................अष्टमी, (ii) .................... शोभनाड्यैः, (iii) .................... भवते (iv) .................... वर्धापनानि। एवमेव सततं (v) ...................."कीर्तिं च (vi) .................... ।
प्रेषकः (vii)....................

उत्तराणि– (i) राजेश, (ii) कक्षायां, (iii) समुत्तीर्णाय, (iv) हार्दिकानि, (v) सफलतां, (vi) लभस्व, (vii) अभिषेकः।

वर्धापनपत्रम्
प्रियमित्र राजेश!
अष्टमीकक्षायां शोभनाड्यैः समुत्तीर्णाय
भवते हार्दिकानि वर्धापनानि।
एवमेव सततं सफलतां
कीर्तिं च लभस्व।

प्रेषकः
अभिषेकः

प्रश्न 5. अधोलिखितं पत्रं मञ्जूषासहायतया रिक्तस्थानानि पूरित्वा लिखत–

बीकानेरतः
दिनांकतः 22.12.20$\times \times$

प्रिय अनुज आयुष:!
...................।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। भवदीय्रं पत्रं ...........मया प्राप्तम्। पत्रं पठित्वा सर्वं वृत्तं ज्ञातं प्रसन्नता च संजाता। त्वं ...........आयोजिते ...........भागं गृहीतवान्। एक मासस्य अभ्यासानन्तरणं अधुना त्वं संस्कृतसम्भाषणे प्रवीणः भवत: इति ...........कृते प्रसन्नताया विषयो वर्तते।
शेषं सर्वं ...........। समये-समये च पत्रं लिखित्वा स्वाध्ययन-विषये अवबोधय।

प्रिय अनुज आयुष:!
शुभाशीर्वादाः।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। भवदीयं पत्रं अद्यैव मया प्राप्तम्। पत्रं पठित्वा सर्वं वृत्तं ज्ञातं प्रसन्नता च संजाता। त्वं संस्कृतविद्यालये आयोजिते संस्कृतसम्भाषणशिविरे भागं गृहीतवान्। एक मासस्य अभ्यासानन्तरम् अधुना त्वं संस्कृतसम्भाषणे प्रवीणः अभवः इति अस्माकें कृते प्रसन्नताया विषयो वर्तते।

शेषं सर्वं कुशलम्। समये-समये च पत्रं लिखित्वा स्वाध्ययन-विषये अवबोधय।

त्वदीयः शुभाकांक्षिणी
मोहनः

प्रश्न 6. अधोलिखितं पत्रं मञ्जूषासहायतया रिक्तस्थानानि पूरित्वा लिखत–

..................................
दिनाङ्कः 24-03-20$\times \times$

प्रिय․․․․․․․․․․!
....................तव पत्रम् अधिगतम्। मया पत्रेण ज्ञातं यत् गतसप्ताहे विद्यालयस्य ....................आसीत्। त्वं सर्वे अध्यापकाः च....................अतिष्ठन्। कार्यक्र्मस्य मुख्यतिथिः ....................आसीत्। सः ....................कार्यक्र्मस्य प्रशंसां करोत्। सः....................छात्रेभ्यः पुरस्कारान् प्रायच्छत्।
पितृभ्यां सादरं....................।

भवतः....................
भूपेन्द्रः
कक्षा-नवमी

उत्तरम्–

परीक्षाभवनात्
दिनाङ्कः 24-03-20$\times \times$

प्रिय मित्रम्!

मया तव पत्रम् अधिगतम्। मया पत्रेण ज्ञातं यत् गतसप्ताहे विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवः आसीत्। त्वं सर्वे अध्यापकाः च व्यस्ताः अतिष्ठन्। कार्यक्र्मस्य मुख्यतिथिः शिक्षानिदेशकः आसीत्। सः अस्माकं कार्यक्र्मस्य प्रशंसां करोत्। स योग्येभ्यः छात्रेभ्यः पुरस्कारान् प्रायच्छत्।

424

पितृभ्यां सादरं प्रणामतः।

भवतः प्रियमित्रम्
भूपेन्द्रः
कक्षा-नवमी

दिनाङ्कः: 15-9-20XX

प्रश्न 7. अधोलिखितं पत्रं मञ्जूषासहायतया रिक्त- स्थानानि पूरयित्वा लिखत-

दिनाङ्कः: 01-2-20XX

प्रिय मित्रः .....................!

................... नमस्ते।

अत्र कुशलं तत्रास्तु। अहं विद्यालयस्य प्रतियोगितासु अतिव्यस्तः आसम्। त्वं जानासि यत् धावनम् खेलाः च मह्यं अति ................। मया अनेकासु प्रतियोगितासु भागः .................। मया 400 मी. धावनप्रतियोगितायां च स्वर्णपदकं जितम्। 400 मी. धावनप्रतियोगितायां मया नवकीर्तिमान् .................।

इदानीं प्रतियोगिता तु समाप्ताः। आगलामिमासे एव .................भविष्यति। स्वशिक्षकाणां .................स्वरिश्रमेण च अहं सर्वेषु विषयेषु उच्चाङ्कान् प्राप्स्यामि। तव पितृभ्याम् मम .................निवेद्यते।

तव .................
महेश्वरः

उत्तरम् -

जोधपुरनगरात्
दिनाङ्कः: 01-2-20XX

प्रिय मित्र माधव!
सस्नेहं नमस्ते।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। अहं विद्यालयस्य प्रतियोगितासु अतिव्यस्तः आसम्। त्वं जानासि यत् धावनम् खेलाः च मह्यं अति रोचन्ते। मया अनेकासु प्रतियोगितासु भागः गृहीतः। मया 400 मी. धावनप्रतियोगितायां च स्वर्णपदकं जितम्। 400 मी. धावनप्रतियोगितायां मया नवकीर्तिमान् स्थापितम्।

इदानीं प्रतियोगिता तु समाप्ताः। आगामिमासे एव वार्षिकी परीक्षा भविष्यति। स्वशिक्षकाणां मार्गदर्शनेन स्वपरिश्रमेण च अहं सर्वेषु विषयेषु उच्चाङ्कान् प्राप्स्यामि। तव पितृभ्याम् मम प्रणामाञ्जलिः निवेद्यते।

तव अभिन्नमित्रम्
महेश्वरः

प्रश्न 8. अधोलिखितं पत्रं मञ्जूषासहायतया रिक्त- स्थानानि पूरयित्वा लिखत-

प्रिय ....................!

................... ।

भवान् अष्टम कक्षायां नवतिप्रतिशतम् अङ्कान् प्राप्य उत्तीर्णः जातः इति ................... पत्रात् ज्ञात्वा अहमतीव प्रसन्नता अस्मि। शतशः वर्धापनानि। मया इदमपि ज्ञातं यत् भवान् नवमीकक्षायां संस्कृतविषयं स्वीकर्तुं न इच्छति। प्रियवत्स! ................... ज्ञानं विना अस्माकं जीवनमेव अपूर्णं भवति। अस्माकं संस्कृतसाहित्यं तु सम्पूर्ण-विश्वयाय ................... अस्ति। तत्कथं भवान् तस्मात् अपूर्वज्ञानात् वञ्चितः भविष्यति इच्छति। मम तु ज्ञानचक्षुः एव अनेन ................... जातम।

आशासे यत् भवान् नवमकक्षातः एव स्वज्ञानवर्धनं ................... भविष्यति। अन्यान् अपि प्रेरयिष्यति मातृपितृचरणयोः मे प्रणामाः ................... ।

इति भवतः अग्रजा,

...................

उत्तरम् -

कोटातः
दिनाङ्कः: 15-9-20XX

प्रिय अनुज!
शुभाशिषः।
भवान् अष्टम कक्षायां नवतिप्रतिशतम् अङ्कान् प्राप्य उत्तीर्णः जातः इति भवतः पत्रात् ज्ञात्वा अहमतीव प्रसन्न अस्मि। शतशः वर्धापनानि। मया इदमपि ज्ञातं यत् भवान् नवमीकक्षायां संस्कृतविषयं स्वीकर्तुं न इच्छति। प्रियवत्स! संस्कृतभाषायाः ज्ञानं विना अस्माकं जीवनमेव अपूर्णं भवति। अस्माकं संस्कृतसाहित्यं तु सम्पूर्ण-विश्वयाय प्रेरणाप्रदम् अस्ति। तत्कथं भवान् तस्मात् अपूर्वज्ञानात् वञ्चितः भविष्यति इच्छति। मम तु ज्ञानचक्षुः एव अनेन उन्मीलितं जातम्।

आशासे यत् भवान् नवमकक्षातः एव स्वज्ञानवर्धनं कृत्वा भविष्यति। अन्यान् अपि प्रेरयिष्यति मातृपितृचरणयोः मे प्रणामाः निवेद्यन्ताम्।

इति भवतः अग्रजा,
प्रेरणा

प्रश्न 9. अधोलिखितं निमन्त्रणपत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपद-सहायतया पूरयित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत-

शुभावसरे, मोहनस्य, आमन्त्रिताः, गोपालः, शुभाशिषः, एकादशमे, सादरं

उत्तराणि—(i) मोहनस्य (ii) एकादशमे (iii) सादरं (iv) आमन्त्रिताः (v) शुभावसरे (vi) शुभाशिषः (vii) गोपालः।

प्रश्न 10. अधोलिखितं निमन्त्रणपत्रं मञ्जूषायां प्रदत्त-पदसहायतया पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायां पुनः लिखत-

प्रातः दशवादने, देवराजस्य, प्रतीक्षायाम्, सकुटुम्बं, गोयलपरिवारः, 24 नवम्बर $20\text{XX}$, उपस्थितिः।

उत्तराणि—(i) देवराजस्य, (ii) सकुटुम्बं, (iii) उपस्थितिः, (iv) प्रतीक्षायाम्, (v) गोयलपरिवारः, (vi) 24 नवम्बर, $20\text{XX}$, (vii) प्रातः दशवादने।

प्रश्न 11. रुग्णताकारणात् स्वप्रधानाचार्यदाय अवकाशार्थम् अधोलिखितं प्रार्थनापत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायां पुनः लिखतः-

स्वीकृत्य, योगेशः, सविनयम्, अस्वस्थता, अवकाशाय, श्रीमन्तः।

उत्तराणि—(i) श्रीमन्तः, (ii) अवकाशाय, (iii) सविनयम्, (iv) अस्वस्थता, (v) स्वीकृत्य (vi) योगेशः।

प्रश्न 12. स्वं रमणः मत्वा शुल्कमुक्त्यर्थं स्वप्रधानाध्यापकाय संस्कृते प्रार्थनापत्रं लिखत।

अथवा

अधोलिखितप्रार्थनापत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा स्वस्य उत्तरपुस्तिकायां पुनः लिखत।

सेवायाम्,
श्रीमन्तः (i) $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$ महोदयाः,
राजकीय-उच्च-माध्यमिक-विद्यालयः,
(ii) $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$ (राजस्थानम्)।

विषयः—शुल्कमुक्त्यर्थं प्रार्थना-पत्रम्।

महोदयाः,
निवेदनमस्ति यदहं (iii) $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$ विद्यालय नवम्यां कक्षायां पठामि। मम (iv) $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$ आर्थिकदशा समीचीना नास्ति। निर्धनताकारणात् मम पिता मदीयं विद्यालयशुल्कप्रदानार्थं सक्षमो नास्ति, किन्तु मम अध्ययनस्य (v) $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$ वर्तते। गतवर्षेऽपि छात्रकल्याणकोषतः सहायतां प्राप्य मया अध्ययनं विहितम्। अत एव (vi) $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$ वर्तते यन्मम निर्धनतां स्वाध्ययने च रुचिं (vii) $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$ शिक्षणशुल्कात् सर्वथामुक्तिं प्रदास्यन्ति श्रीमन्तः।

भवदाज्ञाकारी शिष्यः,
दिनांकान्ता : 15-10-$20\text{XX}$
(viii) $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$
कक्षा-नवमी (अ)

विलोक्य, भवतां, प्रार्थना, रुचिः, परिवारस्य, रमणः, अजयमेरुः, प्रधानाचार्यः।

426 संजीय आल इन वन

उत्तरामणि-(i) प्रधानाचार्यः, (ii) अजयमेरुः, (iii) भवतां, (iv) परिवारस्य, (v) रुचिः, (vi) प्रार्थना, (vii) विलोक्य, (viii) रमणः।

[नोट-उत्तरपुस्तिका में दिए गए उत्तरों को क्रमपूर्वक भरकर सम्पूर्ण पत्र ही लिखना चाहिए।]

प्रश्न 13. स्थानान्तरण-प्रमाणपत्र प्राप्त्यर्थं स्वप्रधानाचार्याय संस्कृते प्रार्थना-पत्रमेकं लिखत।
अथवा
स्वं रमेशं मत्वा रा. उ. मा. वि. भरतपुरस्य प्रधानाचार्याय स्थानान्तरणप्रमाणपत्र-प्राप्त्यर्थं संस्कृते प्रार्थनापत्रमेकं लिखत।
अथवा
अधोलिखितप्रार्थनापत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायां पुनः लिखत।

सेवायाम्,
्रीमन्तः प्रधानाध्यापकमहोदयाः,
राजकीय-उच्च-माध्यमिक-विद्यालयः,
(i) ...............।
विषयः-स्थानान्तरण-प्रमाण-पत्र-प्राप्त्यर्थम्।
महोदयाः,
निवेदनमस्ति यद् मम पूज्यपितुः (ii) .............. बीकानेरगरे सज्जातम्। अस्मात्कारणात् वयं सर्वेऽपि पार्वारिकजनाः तत्रैव (iii) ...............। ममापि तैः सह तत्र (iv) ............... निश्चितमेव। अतः सम्प्रति अहमत्र (v) ............... सर्वथा असमर्थोऽस्मि।
अतः प्रार्थना अस्ति यन्मह्यं स्थानान्तरण-प्रमाणपत्रं (vi) ............... अनुग्रहीष्यन्ति श्रीमन्तः। मम (vii) ............... स्थानान्तरस्य राज्यादेशप्रतलिपिः भवतामवलोकनार्थं संलग्ना अस्ति।
प्रार्थी
दिनांका: 25 जुलाई, $20XX$ (viii) ...............
कक्षा-9 (ब)

उत्तराणि-(i) भरतपुरम्, (ii) स्थानान्तरणं, (iii) गमिष्यामः, (iv) गमनं, (v) पठितुं, (vi) प्रदाय, (vii) पितुः, (viii) रमेशः।

[नोट-उत्तर में दिये गये शब्दों को क्रमानुसार रिक्त-स्थानों में भरकर उत्तरपुस्तिका में पूर्ण पत्र लिखिए।]

प्रश्न 14. स्वं तनुसिंहः मत्वा राज. मा. विद्यालयः, अलवरस्य प्रधानाध्यापकाय दिनद्वयस्य अवकाशाय संस्कृते प्रार्थनापत्रं लिखत।

अथवा
अधोलिखितप्रार्थनापत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा स्वस्य उत्तरपुस्तिकायां लिखत।

सेवायाम्,
श्रीवन्तः प्रधानाध्यापकमहोदयाः,
राजकीय-माध्यमिकविद्यालयः,
(i) ............... (राजस्थानम्)।
विषयः-दिनद्वयस्य अवकाशाय प्रार्थना-पत्रम्।
महोदयाः!
सविनयं निवेदनमस्ति यत् (ii) ............... गृहे (iii) ............... कार्यं वर्तते, अस्मात् कारणात् अहं विद्यालये (iv) ............... न शक्नोमि। अतः दिनांकः $25-8-20XX$ तः $26-8-20XX$ ई. (v) ............... दिनद्वयस्य (vi) ............... दत्वा मामनुग्रहीष्यन्ति श्रीमन्तः।

दिनांकः $24-8-20XX$
भवतां आज्ञापालकः
(vii) ...............
कक्षा-नवमी (ब)

उत्तराणि-(i) अलवरम्, (ii) मम, (iii) अत्यावश्यकं, (iv) आगन्तुम्, (v) पर्यन्तं, (vi) अवकाशं, (vii) तनुसिंहः।

[नोट-उत्तरपुस्तिका में सम्पूर्ण पत्र लिखिए।]

प्रश्न 15. स्वं भूपेन्द्रः मत्वा रा. उ. मा. वि. जोधपुरस्य प्रधानाध्यापकाय चरित्रप्रमाणपत्राय संस्कृते प्रार्थना-पत्रमेकं लिखत।

अथवा
अधोलिखितप्रार्थनापत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायां पुनः लिखत।

सेवायाम्,
श्रीवन्तः प्रधानाध्यापकमहोदयाः,
राज. उच्च-माध्यमिकविद्यालयः,
(i) ............... ।
विषयः-चरित्र-प्रमाण-पत्र-प्राप्त्यर्थम्।
महोदयाः,
नम्रनिवेदनमस्ति यद् (ii) ............... भवतां विद्यालये (iii) ............... कक्षायां पठामि। अहं (iv) ............... चरित्र-प्रमाण-पत्रं वाञ्छामि। यतो हि प्रतियोगितापरीक्षायां (v) ............... आवश्यकता वर्तते।
अतः (vi) ............... अस्ति यन्मां चरित्र-प्रमाणपत्रं (vii) ............... अनुग्रहीष्यन्ति श्रीमन्तः।

दिनांकः $27.9.20XX$
भवदीयः आज्ञापालकः
(viii) ...............
कक्षा-नवमी

प्रदाय, भूपेन्द्रः, प्रार्थना, जोधपुरम्, नवम्यां, स्वकीयं, तस्य, (vi) प्रार्थना, (vii) प्रदाय, (viii) भूपेन्द्रः।

उत्तराणि—(i) जोधपुरम्, (ii) अहं, (iii) नवम्यां, (iv) स्वकीयं, (v) तस्य, (vi) प्रार्थना, (vii) प्रदाय, (viii) भूपेन्द्रः।

(ii) (अ) संकेताधारितः वार्तालापः

प्रश्नः—अधोलिखितं वार्तालापं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत—

(1) मातापुत्र्योः सम्भाषणम्

पुत्री — $\text{¥}\tilde{\text{O}}\times\times$