Rajasthan Board RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम्

पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर

वस्तुनिष्ठ प्रश्ना

प्रश्न 1.
अव्ययीभावसमासस्य उदाहरणम् अस्ति
(क) यथामति।
(ख) पापपुण्यौ।
(ग) राजपुरुषः
(घ) पंचवटी
उत्तर:
(क) यथामति।

प्रश्न 2.
कर्मधारयसमासस्य उदाहरणम् अस्ति–
(क) रामकृष्णौ
(ख) पीताम्बरः
(ग) सुमद्रम्।
(घ) शताब्दीः
उत्तर:
(ख) पीताम्बरः

प्रश्न 3.
घनश्यामः इति पदे समासः अस्ति
(क) बहुव्रीहिः
(ख) कर्मधारयः
(ग) अव्ययीभावः
(घ) द्विगुः।
उत्तर:
(ख) कर्मधारयः

प्रश्न 4.
बहुव्रीहिसमासस्य उदाहरणम् अस्ति
(क) महापुरुषः
(ख) चतुर्युगः
(ग) उपकृष्णम्।
(घ) कण्ठेकालः
उत्तर:
(घ) कण्ठेकालः

प्रश्न 5.
द्वन्द्वसमासस्य उदाहरणम् अस्ति
(क) भ्रातरौ।
(ख) दशपात्रम्
(ग) अनुरथम्।
(घ) महापुरुषः
उत्तर:
(क) भ्रातरौ।

प्रश्नः (क)
निम्नलिखितपदानां समासविग्रहः कर्तव्यः–
उत्तर:
RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम् 1

प्रश्नः (ख)
निम्नलिखितपदानां समासविग्रहं कृत्वा समासस्य नामापि लेखनीयम्
उत्तर:
RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम् 2

प्रश्नः (ग)
निम्नलिखितविग्रहवाक्यानां समासः करणीयः
उत्तर:
RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम् 3

प्रश्नः (घ)
‘क’ खण्डं ‘ख’ खण्डेन सह योजयत्।
RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम् 4
उत्तर:
RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम् 5

अन्य महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तर

वस्तुनिष्ठप्रश्नाः

प्रश्न 1.
‘राजपुरुषः’ इति पदे समासः अस्ति
(अ) कर्मधारयः
(ब) बहुव्रीहि।
(स) तत्पुरुषः।
(द) द्वन्द्वः।
उत्तर:
(द) द्वन्द्वः।

प्रश्न 2.
बहुव्रीहिसमासस्य उदाहरणम् अस्ति
(अ) महापुरुषः।
(ब) चतुर्युगम्
(स) उपकृष्णम्
(द) प्राप्तोदकः।
उत्तर:
(स) उपकृष्णम्

प्रश्न 3.
चन्द्रशेखरः इति पदे समासः अस्ति
(अ) बहुव्रीहिः
(ब) कर्मधारयः
(स) अव्ययीभावः
उत्तर:
(अ) बहुव्रीहिः

प्रश्न 4.
कर्मधारयसमासस्य उदाहरणम् अस्ति
(अ) पीताम्बरम्।
(ब) पीताम्बरः
(स) निर्मक्षिकम्।
(द) पञ्चपात्रम्
उत्तर:
(अ) पीताम्बरम्।

प्रश्न 5.
द्विगुसमासस्य उदाहरणम् अस्ति
(अ) दशाननः
(ब) दशपात्रम्।
(स) अनुरथम्।
(द) महापुरुषः।
उत्तर:
(ब) दशपात्रम्।

अतिलघूत्तरात्मकप्रश्नाः

प्रश्न 1.
निम्नलिखितपदानां समासविग्रहः कर्त्तव्यः
उत्तर:
RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम् 6

लघूत्तरात्मकप्रश्नाः

प्रश्न 1.
निम्नलिखितपदानां समासविग्रह कृत्वा समासस्य नामापि लेखनीयम्।
उत्तर:
RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम् 7
RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम् 8

प्रश्न 2.
निम्नलिखितपदयोः समासविग्रहं कृत्वा समासस्य नाम लिखत

  1. घनश्यामः,
  2. चक्रपाणिः।

उत्तर:

  1. घन इंव श्यामः, कर्मधारयसमासः।
  2. चक्रं पाणौ यस्य सः, बहुव्रीहिसमासः।

प्रश्न 3.
निम्नलिखितपदयोः समस्तपदं निर्मित्वा समासस्य नामोल्लेख कुरुत-

  1. कृष्णस्य समीपम्
  2. ससानां ऋषीणां समाहारः इति।

उत्तर:

  1. उपकृष्णम्, अव्ययीभावसमासः।
  2. सप्तर्षिः, द्विगुसमासः।।

प्रश्न 4.
समासस्य परिभाषां लिखत।।
उत्तर:
समसनं समासः, अथवा अनेकपदानाम् एकपदीकरणं समासः कथ्यते।

प्रश्न 5.
समासशब्दस्य व्युत्पत्तिं लिखत।
उत्तर:
सम् उपसर्गपूर्वकात् अस् धातोः घञि प्रत्यये कृते ‘समासः’ इति शब्दो निष्पद्यते।

प्रश्न 6.
समानाधिकरणः तत्पुरुषसमासः कः कथ्यते?
अथवा
कर्मधारयः समासःकः कथ्यते?
उत्तर:
यदी तत्पुरुषसमासस्य द्वयोः पदयोः समानविभक्तिः भवति तदा सः समानाधिकरणः तत्पुरुषसमासः कथ्यते। अयमेव समासः कर्मधारयः इति नाम्नाऽपि कथ्यते।

प्रश्न 7.
द्विगुसमासः कः कथ्यते?
उत्तर:
‘संख्यापूर्वो द्विगुः’ अर्थात् यदा कर्मधारयसमासस्य पूर्वपदं संख्यावाची उत्तरपदञ्च संज्ञावाची भवति तदा सः ‘द्विगुसमासः’ कथ्यते।

प्रश्न 8.
निम्नलिखितयोः सामासिकपदयोः समासविग्रहं कृत्वा समासस्य नाम लिखत-

  1. गुरुदेवः
  2. त्रिभुवनम्।

उत्तर:

  1. गुरुः एव देवः = कर्मधारयसमासः।
  2. त्रयाणां भुवनानां समाहारः = द्विगुसमासः।

प्रश्न 9.
निम्नलिखितसमस्तपदानां संस्कृते समासविग्रहं कृत्वा समासस्य नाम लिखत।
उत्तर:
RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम् 9

प्रश्न 10.
निम्नलिखितविग्रहपदानां समासःकृत्वा समासस्य नामापि लिखत।
उत्तर:
RBSE Class 12 Sanskrit व्याकरणम् समासप्रकरणम् 10

प्रश्न 11.
निम्नलिखितयोः सामासिकपदयोः संस्कृते समासविग्रहं कृत्व समासस्य नाम लिखत-

  1. देशभक्तः
  2. शताब्दी।

उत्तर:

  1. देशस्य भक्तः, तत्पुरुषसमासः।
  2. शतानाम् अब्दानां समाहारः इति द्विगुसमासः।।

प्रश्न 12.
निम्नलिखितयोः सामासिकपदयोः संस्कृते समासविग्रहं कृत्वा समासस्य नाम लिखत

  1. उपकृष्णम्,
  2. चन्द्रशेखरः।

उत्तर:

  1. कृष्णस्य समीपम्, अव्ययीभावसमासः।
  2. चन्द्रः शेखरे यस्य सः, बहुव्रीहिसमासः।

प्रश्न 13.
निम्नलिखितयोः समासविग्रहयोः सामासिकपदं कृत्वा समासस्य नाम लिखित

  1. माता च पिता च,
  2. ग्रामं गतः।

उत्तर:

  1. मातापितरौ, द्वन्द्वसमासः।
  2. ग्रामगतः, द्वितीयातत्पुरुषः।

प्रश्न 14.
निम्नलिखितपदयोः समासविग्रहं कृत्वासमासस्य नाम लिखत

  1. यथाशक्तिः
  2. दुष्टहृदयः।

उत्तर:

  1. शक्तिम् अनतिक्रम्य, अव्ययीभावसमासः।
  2. दुष्टं हृदयं यस्य सः बहुव्रीहिसमासः।

प्रश्न 15.
निम्नलिखितपदयोः समस्तपदं निर्मित्वा समासस्य नामोल्लेख कुरुत

  1. कुत्सितः पुरुषः
  2. द्वयोः रात्र्योः समाहारः

उत्तर:

  1. कुपुरुषः कर्मधारयसमासः
  2. द्विरात्री, द्विगुसमासः