4 An Indian-American Woman in Space : Kalpana Chawla

[अंतरिक्ष में एक भारतीय – अमेरिकी महिला : कल्पना चावला] Before you read : 1997 में एक भारतीय मूल की अमरीकी नागरिक, कल्पना चावला, अन्तर्राष्ट्रीय चालक दल, यू.एस. अन्तरिक्ष यान, कोलम्बिया का हिस्सा बनकर यान में सवार हुई, भारत में जन्मी प्रथम महिला जो कि अन्तरिक्ष में गई थी। बहुत दुःखपूर्ण बात यह हुई कि कोलम्बिया का यह दूसरा (मिशन) अभियान एक दुःखान्तिका के साथ समाप्त हुआ। 

कठिन शब्दार्थ एवं हिन्दी अनुवाद 

Kalpana Chawla said that…………………the Columbia lift off. (Pages 46-47) 

कठिन शब्दार्थ – Frontier (फ्रन्टिअ(र)) = सीमा रेखा। space (स्पेस) = अन्तरिक्ष। allow (अलाउ) attend (अटेन्ड्) = जाना या उपस्थित रहना। engineering (एजिनिअरिङ्) = अभियान्त्रिकी। college (कॉलिज्) = महाविद्यालयafter (आफ्ट(र)) = बाद में। graduated (ग्रेजुएटिड) = विश्वविद्यालय की स्नातक उपाधि प्राप्त व्यक्ति। Bachelor (बैचल(र)) = विश्वविद्यालय की प्रथम स्नातक उपाधि पाने वाला व्यक्ति। degree (डिग्री) = विश्वविद्यालय की उपाधि। aeronautical (एअर’नोटिकल) = विमान विज्ञान सम्बन्धी। against (अगेन्स्ट्) = विपरीत, विरोध। great (ग्रेट) = बहुत अधिक।

opposition (ऑपजिश्न्) = विरोध। aerospace (एअरोस्पेस्) = अन्तरिक्ष यान बनाने का उद्योग। astronaut (ऐस्ट्रनॉट्) = अन्तरिक्ष | यात्री। blast off (ब्लास्ट ऑफ्) = अन्तरिक्ष यान का जमीन से छोड़ना, उड़ान भरना। launch (लॉन्च्) = अन्तरिक्ष यान प्रक्षेपण की क्रिया। pad (पैड्) = वह स्थान जहाँ से अन्तरिक्ष यान उड़ान भरता है। participate (पाटिसिपेट्) = भाग लेना । successful (सक्सेस्फ्ल ) = सफल । mission (मिश्न्) = अभियान। space (स्पेस) = अन्तरिक्ष। cheered (चीअ(र)ड) = प्रसन्न होना। along (अलॉङ्) = साथ। staff (स्टाफ्) = कर्मचारी | watched (वाच्ट) = ध्यान से देखना | lift off (लिफ्ट ऑफ) = अन्तरिक्ष यान की उड़ान का आरम्भ । 

हिन्दी अनुवाद – कल्पना चावला ने कहा कि जब वह करनाल में एक छोटी बालिका थी उसने कभी भी यह स्वप्न नहीं लिया था कि वह अन्तरिक्ष की सीमा रेखा को पार करेगी। यह पर्याप्त था कि उसके माता-पिता ने उसे टैगोर विद्यालय से पास करने के उपरान्त अभियान्त्रिकी महाविद्यालय में उपस्थित होने की आज्ञा दे दी थी। 

विज्ञान सम्बन्धी अभियान्त्रिकी में विज्ञान विषय की उपाधि के पश्चात उसके पिता के भारी विरोध के बाद भी, वह संयुक्त राज्य अमरीका में अधिस्नातक की उपाधि प्राप्त करने के लिए चली गई थी। बाद में उसने अन्तरिक्ष यान बनाने के उद्योग में अपनी पीएच.डी. की डिग्री प्राप्त की। कल्पना चावला प्रथम भारतीय मूल की अमरीकी महिला अन्तरिक्ष यात्री थी जिसने कि केप केनवरल, फ्लोरिडा के अन्तरिक्ष यान प्रक्षेपण के स्थान से यान में उड़ान भरी और उसने अन्तरिक्ष अभियान में सफलतापूर्वक भाग लिया। उसका परिवार भारत से केनेडी अन्तरिक्ष केन्द्र के कर्मचारियों के साथ प्रसन्न हो रहा था जब उन सबने यह देखा कि कोलम्बिया उड़ान भर रहा था। 

Kalpana was born in……………… as an astronaut. (Pages 47-48) 

born(बॉन) = जन्म लेना। naturalise (नैचरलाइज) = किसी विदेशी को नागरिकता देना। citizen (सिटिजन्) = नागरिक। married (मैरि) = विवाह करना । flight (फ्लाइट्) = उड़ान भरना। instructor (इन्स्ट्रक्ट(र)) = प्रायोगिक कौशल या खेल का शिक्षक। besides (बिसाइड्ज) = के अतिरिक्त, के साथ। being (बीइङ्) = अस्तित्व में होना। license (लाइसन्स्) = अनुमति। multi (मल्टि) = एक से | अधिक। seaplane (सीप्लेन्) = समुद्री जहाज। glider (ग्लाइड(र)) = वायु तरंगों के सहारे उड़ने वाला इंजन हल्का विमान। certified (सटिफाइड) = प्रमाणित

qualifying (क्वॉलिफाइङ्) = किसी विशेष कार्य के लिए अपेक्षित परीक्षा पास करना । pilot (पाइलट्) = विमान चालक। consider (कन्सिड(र)) = विचार करना, सोचना। challenge (चैलिन्ज्) = चुनौती। apply to (अप्लाइ टू) = लिखित माँग करना, आवेदन करना। program (प्रोग्रैम्) = कार्यक्रम। hire (हाइअ(र)) = किराये पर लेना/देना। research (रिसच्) = शोध। scientist (साइन्टिस्ट्) = वैज्ञानिक। selected (सिलेक्टिड) = चुनी गई। training (ट्रेनिङ) = प्रशिक्षण। 

हिन्दी अनुवाद – कल्पमा का जन्म हरियाणा राज्य के करनाल शहर में हुआ था मगर उसे संयुक्त राज्य अमेरिका की नागरिकता दी गई थी, उसने जीन पियरे हैरीसन जो कि उड़ान प्रशिक्षक था, उससे विवाह किया। एक अन्तरिक्ष यात्री होने के साथ उसे एकल और बहु-इंजन वाले जमीनी हवाई जहाजों को उड़ाने, समुद्री जहाज एवं बिना इंजन का विमान उड़ाने की अनुमति प्राप्त थी। उसे उड़ान प्रशिक्षक का प्रमाण पत्र भी प्राप्त था।

एक वायुयान चालक की योग्यता प्राप्त करने के बाद, कल्पना एक अन्य चुनौती के बारे में विचार करने लगी : वह नासा के अन्तरिक्ष शटल यान कार्यक्रम के बारे में आवेदन कर रही थी। प्रथम बार उसे नासा में शोध वैज्ञानिक के रूप में कुछ भुगतान पर रखा गया। 1994 में नासा के द्वारा उसे अन्तरिक्ष यात्री प्रशिक्षण के लिए चुना गया था। 

When asked what it was…………………………….to do, carry on’.” (Page 48) 

कठिन शब्दार्थ – replied (रिप्लाइड) = जवाब दिया। pursuing (पस्यूइङ्) = किसी का पीछा करना। studies (स्टडीज) = अध्ययन। else (एल्स्) = अन्य। pretty (प्रिटि) = काफी, बहुत कुछ। follow (फॉलो) = अनुसरण करना। around (अराउन्ड्) = चारों ओर। fortunately (फॉचनलि) = सौभाग्य से। encouraged (इन’करिज्ड्) = किसी को बढ़ावा देना। carry on (कैरि ऑन्) = लगातार करते रहो। 

हिन्दी अनुवाद – जब उससे पूछा गया कि अपने क्षेत्र में एक महिला होना कैसा लगता है, उसने जवाब दिया, “मैंने वास्तव में कभी भी नहीं सोचा था, कि मेरा अध्ययन करते हुए या अन्य कभी कुछ ऐसा करते हुए सोचा हो कि मैं एक महिला थी, या एक छोटे शहर की निवासी थी, या एक दूसरे देश की थी। मेरे सपने काफी कुछ अन्य व्यक्ति की भाँति रहे और मैंने उनका अनुसरण किया। और वे लोग जो मेरे आसपास चारों ओर थे, सौभाग्य से मुझे प्रोत्साहित करते और कहते रहे थे कि, “यदि आप यही करना चाहते हो तो लगातार ऐसा करते रहो।” . 

Kalpana’s first space …………….. 56 million dollars: (Page 48) 

कठिन शब्दार्थ – During (ड्युअरिङ्) = दौरान । million (मिल्यन्) = दस लाख। crew (क्रू) = विमान. के सभी कर्मचारी। included (इन्क्लू ड्ड) = को साथ रखना। perform (प’फॉम्) = कोई काम आदि करना जिसके लिए आदेश है। experiment (इक’स्पेरिमन्ट) = नई जानकारी या प्रमाण के लिए किया गया वैज्ञानिक प्रयोग pollinate (पॉलनेट) = परागण, पराग खींचने की क्रिया। plants (प्लान्टज्) = पादप, पौधे। growth (ग्रोथ्) = वृद्धि और विकास। metals (मेटल्ज़) = धातु। chip (चिप्) = छोटा टुकड़ा। tag (टैग्) = लेबल लगाना। 

हिन्दी अनुवाद – कल्पना का अन्तरिक्ष शटल यान ‘कोलम्बिया’ में प्रथम अभियान 15 दिवस, 16 घण्टे और 34 मिनिट लम्बा था। इस अवधि के दौरान वह पृथ्वी के चारों ओर 252 बार चक्कर लगा गयी और 10.45 मिलियन किलोमीटर की यात्रा की! इस विमान दल में एक जापानी, एक युक्रेनवासी अन्तरिक्ष यात्री शामिल था। इस विमान दल ने पौधों के परागण खींचने और अन्तरिक्ष में भोजन की वृद्धि पर प्रयोग किए और मजबूत धातु को बनाने और शीघ्रता से काम करने वाले कम्प्यूटर चिप्स पर परीक्षण किए इन सबकी लागत लगभग 56 मिलियन डॉलर थी। 

On the Saturday night …………. is awe-inspiring. (Pages. 48-49) 

कठिन शब्दार्थ-disaster (डिजास्ट()) = महाविनाश, तबाही। broke (ब्रोक) = सबको पता चलना। shock (शॉक्) = सदमा पहुँचना । disbelief (डिस्’बिलीफ्) = अविश्वास, शंका । spent (स्पेन्ट्) = बिताया। sleepless (स्लीप्लस्) = निद्राहीन। household (हाउसहोल्ड) = एक ही घर के सब सदस्य और उनका काम आदि की आवश्यक lue to (ग्लू टु) = किसी वस्तु से चिपके रहना। somehow (सम्हाउ) = किसी तरह से।

survive (सवाइव्) = कठिन स्थिति के बाद अस्तित्व में बने रहना। heroine (हेरोइन्) = नायिका। enormous (इनॉमस) = विशाल या अत्यधिक। biology (बाइऑलजि) = जीव विज्ञान। astrophysics (ऐसट्रो’फिजिक्स) = खगोल-भौतिकी। aeronautical (एअर’नॉटिकल) = विमान विज्ञान सम्बन्धी।

specialisation (‘स्पेशलाइजेशन) = विशेषज्ञता। encyclopaediae (इन्साइकलपीडिया) = विश्वकोश । knowledge (नॉलिज्) = ज्ञान । achievement (अ’चीवमन्ट्) = उपलब्धि। awe-inspiring (आँ इन्स्पाइअ(रि)ङ्) = भय या प्रशंसा से प्रेरित आदर भाव. जगाने वाला। journalist (जनलिस्ट्) = पत्रकार। 

हिन्दी अनुवाद – शनिवार की रात जब कोलम्बिया के महाविनाश की खबर पता चली, तब वहाँ पर सदमा और अविश्वास का माहौल था। करनाल कस्बे में उस रात को कोई नहीं सोया था कि हजारों घरों में घर के सब सदस्य अपने टेलीविजन सेट के सामने इस आशा के साथ चिपके थे कि कल्पना और सारा विमान दल किसी प्रकार से बच जाए। एक पत्रकार ने लिखा था “वह एक नायिका थी। एक अन्तरिक्ष यात्री बनने के लिए बहुत बड़ी योग्यता लेनी पड़ती है।

आपको प्रत्येक के बारे में बहुत सारा जानने की आवश्यकता होती है, जीव विज्ञान से खगोल भौतिकी और विमान विज्ञान सम्बन्धी, सर्वोच्च विशेषज्ञता के इस युग में, आपके पास विश्वकोश का ज्ञान एक अन्तरिक्ष यात्री बनने के लिए होना चाहिए। उसकी उपलब्धि प्रशंसा से प्रेरित आदर भाव जगाने वाली थी।” 

For millions of young Indians……………………..fulfil their dreams. (Page 50) 

कठिन शब्दार्थ – touched (ट्चट) = भाव विह्वल, विचलित। become (बिकम्) = कुछ बन जाना। inspiration (इन्स्परेशन्) = अन्तःप्रेरणा। message (मैसिज्) = सन्देश। aboard (अबॉड्) = विमान पर सवार। path (पाथ्) = रास्ता। exist (इगजिस्ट्) = अस्तित्व होना। vision (विश्न्) = दृष्टि । find (फाइन्ड्) = पाना। courage (करिज्) = साहस। get onto (गेट ऑन् टु) = बस आदि पर सवार होना। great (ग्रेट्) = बहुत अच्छी। journey (जनि) = यात्रा। start off (स्टाट् ऑफ) = सबसे पहले, सर्वप्रथम।

हिन्दी अनुवाद – लाखों जवान भारतीयों के लिए, कल्पना चावला की यह कहानी, छोटे से कस्बे की एक लड़की जिसने अन्तरिक्ष की ऊँचाइयों को छुआ था, एक प्रेरणा बन गई थी। अन्तरिक्ष यान कोलम्बिया में सवार होते समय उसके भेजे एक सन्देश में, चण्डीगढ़ के उसके कॉलेज के छात्रों को कल्पना ने कहा, “सपने से सफलता का रास्ता विद्यमान है, आप इसे पाने की दृष्टि रख सकते हैं, इस पर सवार होने का साहस रख सकते हैं….. आर सभी को एक श्रेष्ठ यात्रा की शुभकामनाएँ।” बहुत से लोग निश्चित ही अपने सपनों को पूर्ण करने के लिए इस यात्रा पर सबसे पहले निकल चुके होंगे। 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

0:00
0:00

slot siteleri-sahabet-matadorbet-sweet bonanza-deneme bonusu veren siteler 2026-radissonbet-kaçak iddaa-aviator-trwin-deneme bonusu veren yeni siteler-superbahis-matadorbet-sahabet-matadorbet-superbet-deneme bonusu veren yeni siteler-slotday-xslot-kralbet-bahibom-anadoluslot-slotday-radissonbet-casibom-casinofast-cratosroyalbet-asyabahis-asyabahis-betboo-betboo-youwin-youwin-superbahis-oleybet-1xbet-betmatik-artemisbet-bets10-deneme bonusu veren siteler 2026-tarafbet-baywin-superbahis-mersobahis-slotella-yeni slot siteleri-ritzbet-slot siteleri-canlı bahis siteleri-hitbet-celtabet-pusulabet-betano-betano-betewin-1xbet-mariobet-betmatik-betmatik-betenerji-misty-misty-güvenilir casino siteleri-misli-bahis siteleri-dedebet-bahsegel-bahsegel-meritking-holiganbet-holiganbet-bets10-ramadabet-bets10-casibom-casibom-ngsbahis-jojobet-marbahis-marbahis-asyabahis-tarafbet-yeni slot siteleri-superbahis-superbahis-oleybet-oleybet-misli-1xbet-artemisbet-slot siteleri-limanbet-limanbet-piabellacasino-baywin-mersobahis-almanbahis-pincocasino-pincocasino-savoycasino-exonbet-anadoluslot-betano-betano-madridbet-mariobet-mariobet-goldenbahis-betmatik-betenerji-misty-misty-betmatik-mostbet-bettilt-maxwin-meritking-venombet-holiganbet-betturkey-matadorbet-goldenbahis-cratosroyalbet-grandpashabet-casibom-jojobet-jojobet-bahibom-venombet-sahabet-aviator-aviator-bahis siteleri-superbet-grandpashabet-casino siteleri-betkom-palacebet-dedebet-deneme bonusu-spinco-deneme bonusu veren siteler-kaçak bahis-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren siteler 2026-betkom-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren yeni siteler-casinofast-tipobet-casibom-maxwin-deneme bonusu-spinco-betwild-güvenilir bahis siteleri-sweet bonanza-sweet bonanza-misli-betsin-stake-sweet bonanza-asyabahis-ramadabet-betboo-xslot-superbahis-deneme bonusu veren siteler-oleybet-kaçak iddaa-misli-deneme bonusu veren yeni siteler-damabet-pusulabet-artemisbet-limanbet-piabellacasino-1xbet-betewin-betsin-canlı casino siteleri-betturkey-tokyobet-meritbet-pincocasino-pincocasino-gates of olympus-royalbet-ritzbet-deneme bonusu-pusulabet-pusulabet-betenerji-misty-misty-mostbet-mostbet-bettilt-bahsegel-nerobet-meritking-meritking-trwin-holiganbet-matadorbet-kaçak bahis-canlı bahis siteleri-betwild-jojobet-sahabet-aviator-marsbahis-palacebet-enbet-mariobet-damabet-exonbet-deneme bonusu veren yeni siteler-tokyobet-sweet bonanza-deneme bonusu veren siteler-güvenilir casino siteleri-casino siteleri-deneme bonusu veren yeni siteler-kralbet-güvenilir bahis siteleri-slotella-royalbet-aviator-betturkey-canlı casino siteleri-sweet bonanza-slot siteleri-kaçak iddaa-kaçak iddaa-kaçak bahis-güvenilir casino siteleri-güvenilir casino siteleri-güvenilir bahis siteleri-gates of olympus-gates of olympus-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren siteler 2026-casino siteleri-canlı casino siteleri-canlı bahis siteleri-bahis siteleri-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-