शब्द-भंडार

वर्गों के सार्थक समूह को शब्द कहते हैं। शब्द और अर्थ का अत्यंत घनिष्ठ संबंध है। एक तरह से शब्द का बोध उसके अर्थ से है। अर्थ भी एक तरह का शब्द ही है। अर्थ के आधार पर शब्दों को निम्नलिखित वर्गों में बाँटा जाता है

1. पर्यायवाची शब्द – वे शब्द जो अर्थ की दृष्टि से समान होते हैं, उन्हें पर्यायवाची शब्द कहते हैं। इनका अर्थ आपस में मिलताजुलता है, किंतु ये एक दूसरे के स्थान पर प्रयोग किए जा सकते हैं। कुछ शब्द और उनके पर्यायवाची शब्द दिए जा रहे हैं

शब्द

पर्यायवाची

आकाश
दास
शत्रु
मित्र
मेघ
ईश्वर
वृक्ष
मनुष्य
सरस्वती
नदी
पत्थर
शिव
अपमान
जल
तलवार
संसार
पृथ्वी
अमृत
आग
कोयल
पक्षी
आँख
कोमल
वरदान
सूर्य

व्योम, गगन, अंबर, आसमान
नौकर, सेवक, चाकर, किंकर
अरि, दुश्मन, रिपु, वैरी, विपक्षी
सखा, सहचर, साथी, मीत
घन, जलद, जलधर, पयोद
ईश, परमात्मा, परमेश्वर, भागवान
पेड़, तरु, दुम, विटप
मानव, आदमी, नर, मनुज
गिरा, वाणी, शारदा, भारती
सरिता, तटिनी, तरंगिणी, निर्झरणी
पाषाण, पाहन, उपल, प्रस्तर, अश्म
महादेव, कैलाश पति, शंकर, पशुपति, त्रिलोचन
अनादर, उपकार, अवज्ञा, अवहेलना, निरादर, तिरस्कार
पानी, नीर, अंबु, वारि
कृपाण, खड्ग, शमशीर, अरि
लोक, विश्व, भवन, जग, जगत
धरती, वसुधा, अचला, धरा
अमिय, सुधा, पीयूष, सोम।
अग्नि, अनल, पावक, ज्वाला
श्यामा, कोकिल, पिक, वसंत, दुतिका
अंबर चर, खग, पखेरू, विग, व्योमचर, चिड़िया
नेत्र, नयन, चक्षु, लोचन
नरम, मुलायम, मृदु, सौम्य
इष्ट, कृपा, नियामत, प्रसाद, वर, शुभाशीर्वाद
दिनकर, दिवाकर, आदित्य, भानु, सूरज, भास्कर, रवि

बहुविकल्पी प्रश्न

1. पर्यायवाची शब्द बताते हैं
(i) एक-सा अर्थ
(ii) विपरीत अर्थ
(iii) भिन्न-भिन्न अर्थ
(iv) इनमें से कोई नहीं

2. कौन-सा शब्द समूह वर्षा का पर्यायवाची है?
(i) वर्ष चतुर्मास
(ii) वृक्ष-वर्ष
(iii) पावस, मेघागम
(iv) वार्षिक, पावस

3. ‘राजा’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?
(i) नागपति
(ii) सूपति
(iii) महीपति
(iv) गणपति

4. ‘परिणाम’ का पर्यायवाची है
(i) अप्रयत्न
(ii) प्रयत्नशील
(iii) नतीजा
(iv) चेष्टा

5. ‘निर्णय’ और ‘क्रूर’ का पर्यायवाची है
(i) निर्णय
(ii) निरर्थक
(iii) निश्चय
(iv) बेरहम

6. इनमें कौन-सा शब्द पर्यायवाची नहीं है।
(i) ज्ञान
(ii) शिक्षा
(iii) विद्यार्थी
(iv) सरस्वती

उत्तर-
1. (i)
2. (iii)
3. (iii)
4. (iii)
5. (iv)
6. (iii)

अभ्यास प्रश्न

1. पक्षी, काल, आज्ञा, आग, रोग, वर्षा, क्रोध, प्रकाश, पत्थर, प्रकृति, दया, शोभा, रोग, शत्रुता शब्द के तीन-तीन पर्यायवाची शब्द लिखिए।

2. निम्नलिखित प्रश्नों के लिए सही विकल्प चुनिए
(क) आख
(i) सुमन
(ii) कुसुम
(iii) लोचन
(iv) अंश

(ख) वृक्ष
(i) चीर
(ii) पट
(iii) रैन
(iv) विटप

(ग) तलवार
(i) पानी
(ii) अंबु
(iii) शमशीर
(iv) नीर

(घ) जल
(i) घन
(ii) जलद
(iii) पयोद
(iv) वारि

(ङ) संसार
(i) धाम
(ii) वसुधा
(iii) धरा
(iv) जग

(च) पृथ्वी
(i) अचला
(ii) आलोक
(iii) दीप्ति
(iv) जलद

(ii) विपरीतार्थक या विलोम शब्द

कुछ शब्दों के अर्थ एक दूसरे से उलटे होते हैं। ऐसे शब्द विलोम शब्द कहलाते हैं। इन्हें विपरीतार्थक शब्द भी कहते हैं। इसका अर्थ है- विपरीत (उलटे) अर्थवाले शब्द। जैसे- आगमन X प्रस्थान, उग्र x शांत

शब्द 

विलोम

उत्तर
मान
बाहर
सूक्ष्म
विरोध
लोभ
स्वर्ग
समीप
साकार
तानाशाही
तरल
चतुर
रक्षक
स्तुति
सृष्टि
कायर
आदि
विपुल
राग
गुण
आदि
राग
संयोग
प्रत्यक्ष
उदार
आयात
भय
उष्ण
आर्य
उपकार
उद्यमी
आदान
कड़वा
पूरा
उत्थान
आग्रह
उन्नति
एकता
आशा
प्रातः
बंधन
अथ
अल्पायु
अनुराग
उतार
उग्र

दक्षिण
अपमान
भीतर
स्थूल
समर्थन
त्याग
नरक
दूर
निराकार
लोकतंत्र
ठोस
मूर्ख
भक्षक
निंदा
प्रलय
वीर
अनादि
न्यून
विराग
अवगुण
अनादि
विराग
वियोग
परोक्ष
अनुदार
निर्यात
निर्भय
शीत
अनार्य
अपकार
आलसी
प्रदान
मीठा
अधूरा
पतन
दुराग्रह
अवनति
अनेकता
निराशा।
सायं
मुक्ति
इति
दीर्घायु
विराग
चढ़ाव
शांत

बहुविकल्पी प्रश्न

नीचे दिए गए विकल्पों में से सही विलोम पर सही का निशान लगाइए–
1. आदि
(i) अंतिम
(ii) इति
(iii) अंत
(iv) प्रथम

2. स्वस्थ
(i) अस्वस्थ
(ii) रूग्ण
(iii) बीमार
(iv) निरोग

3. परतंत्र
(i) गुलाम
(ii) आज़ाद
(iii) स्वतंत्र
(iv) बंधन

4. प्रकृति
(i) स्वाभाविक
(ii) कृत्रिम
(iii) प्रकृति
(iv) इनमें से कोई नहीं

5. जीवन
(i) आजीवन
(ii) जीवित
(iii) मृत्यु
(iv) मरण

6. शकुन
(i) अशकुन
(ii) अपशकुन
(iii) सगुन
(iv) संयोग

7. आय
(i) आयु
(ii) व्यय
(iii) मितव्ययी
(iv) आमदनी

उत्तर-
1. (iii)
2. (i)
3. (iii)
4. (ii)
5. (ii)
6. (ii)
7.(ii)

अभ्यास प्रश्न

1. नीचे एक शब्द के कई विपरीतार्थक शब्द दिए गए हैं, उनमें से सही शब्द चुनिए
(क) मिथ्या
(i) सच्चा
(ii) सत्य
(iii) सही
(iv) शोक

(ख) कायर
(i) कमजोर
(ii) वीर
(iii) दुर्बल
(iv) बलवान

(ग) लाभ
(i) नुकसान
(ii) व्यय
(iii) हानि
(iv) कभी

(घ) जटिल
(i) सरल
(ii) कठोर
(iii) कोमल
(iv) सख्त

(ङ) राजा
(i) रंक
(ii) प्रजा
(iii) साधु
(iv) फकीर

(च) देश
(i) विदेश
(ii) परदेश
(iii) गाँव
(iv) स्वदेश

(छ) हार
(i) विजय
(ii) युद्ध
(iii) जीत
(iv) सफलता

(ज) निरर्थक
(i) सार्थक
(ii) असार्थक
(iii) अनिरर्थक
(iv) समर्थक

2. निम्नलिखित शब्दों के विलोम शब्द लिखिए-
मुक्ति, भय, प्रातः, स्तुति, सुलभ, परोक्ष, संधि
शोक, पूर्व, मुक्ति, अपमान, सरस, संयोग, सदाचार
मौखिक, गृहस्थ, निरर्थक, शीत, आकाश, उर्वर

3. रेखांकित शब्दों के उचित विलोम से वाक्य पूरा कीजिए।
(i) भारत की मैत्री का जवाब पाकिस्तान ने _____ से दिया।
(ii) पांडवों ने खांडव वन की बंजर भूमि ____ बना डाली।
(iii) वैज्ञानिक आविष्कार हमारे लिए वरदान भी होते हैं और ____ भी।
(iv) इस समस्या की न आदि को पता है और न ____ का।
(v) आयुष का स्वभाव सरल है पर उसके भाई का _____

(iii) अनेकार्थी शब्द
जिन शब्दों के एक से अधिक अर्थ होते हैं, उन्हें अनेकार्थी शब्द कहा जाता है। जैसे–पत्र, कर आदि। ‘पत्र’ का अर्थ पत्ता तथा ‘चिट्ठी’ आदि होता है। इसी प्रकार ‘कर’ का अर्थ हाथ, टैक्स आदि।
ऐसे ही कुछ शब्द व उनके अनेकार्थ यहाँ दिए गए हैं-

अंक – गिनती, नाटक के भाग, गोद, संख्या
ग्रहण – धारण करना, सूर्य या चंद्र ग्रहण
कुल – सब, वंश
रस – आनंद, प्रेम, तत्व सार अंबर-आकाश, वस्त्र, एक सुगंधित पदार्थ
हार – पराजय, फूलों की माला
अनंत – ईश्वर, विष्णु, आकाश
सूत – धागा, सारथी
अपेक्षा – तुलना में, आशा, उम्मीद
नग – पर्वत, नगीना
अर्थ – ऐश्वर्य, धन, प्रयोजन
चर – सेवक, दूत, पक्षी
गति – मोक्ष, दशा, चाल
पद – शब्द, चरण, ओहदा
धन – बादल, घंटा, हथौड़ा
हार – पराजय, माला
चर – सेवक, दूत, पक्षी
लक्ष्य – निशाना, उद्देश्य
जलज – चंद्रमा, मोती, कमल
गुरु – शिक्षक, बड़ा, चालाक
पद – पैर, उपाधि, स्थान
काल – समय, मृत्यु, यमराज
पशु – मूर्ख, चौपाया
पट – वस्त्र, दरवाजा, परदा
पय – दूध, अमृत, पानी
तीर – बाण, किनारा।
मत – राय, संप्रदाय, नकारात्मक भाव

बहुविकल्पी प्रश्न

दिए गए रेखांकित शब्दों के अनेकार्थी शब्द समूह पर सही का चिह्न लगाओ
1. धर
(i) हर, पट
(ii) घड़ा, मन
(iii) तन, मन
(iv) पानी, घड़ा

2. गति
(i) गाना, गिनना
(ii) मोक्ष, चाल
(iii) दशा, दिशा
(iv) गीत, गीता

3. कनक
(i) कंचन, कानन
(ii) कंगन, गेहूँ
(iii) गेहूँ, सोना
(iv) इनमें से कोई नहीं

4. अर्थ
(i) अनर्थ, नाश
(ii) घंटा घटी
(iii) धन, प्रयोजन
(iv) व्यर्थ, धन

5. घन
(i) घर, घंटा
(ii) घंटा, घंटी
(iii) घन, घटा
(iv) बादल, हथौड़ा

उत्तर-
1. (ii)
2. (ii)
3. (iii)
4. (iii)
5. (iv)

अभ्यास प्रश्न

1. नीचे लिखे शब्दों के दो-दो अर्थ लिखिए
कल ____ ____
कुल ____ ____
बाल ____ ____
अक्षर ____ ____
मान ____ ____
नग ____ ____

2. नीचे लिखे शब्द के दो-दो ऐसे वाक्य बनाओ जिससे उनके अनेकार्थ स्पष्ट हों।
अग्र, कनक, पत्र, ग्रहण, हार, अर्थ अंक, गुरु, पत्र, पट

IV. अनेक शब्दों के लिए एक शब्द

जिन शब्दों का प्रयोग वाक्यांश या अनेक शब्दों के स्थान पर किया जाता है, उन्हें अनेक शब्दों के लिए एक शब्द कहते हैं। कम से कम शब्दों में अपने भावों को अभिव्यक्त करना अच्छी भाषा के प्रदर्शन का उदाहरण है। हमें भी कम से कम शब्दों में अपने विचारों को कहने का अभ्यास करना चाहिए। इनके प्रयोग से भाषा में संक्षिप्तता आती है और वह अधिक सुंदर बन जाती है। हिंदी में ऐसे अनेक शब्द हैं। ऐसे ही कुछ अनेक शब्दों के लिए एक शब्द यहाँ दिए गए हैं

अनेक शब्द

एक शब्द

1. जिसे पराजित न किया जा सके
2. जो किसी का पक्ष न ले
3. जिसे कभी बुढ़ापा न आए
4. शरण में आया हुआ
5. हाथ से लिखा
6. आलोचना करने वाला
7. आसमान में घुमने वाला
8. अनुचित बात के लिए आग्रह करना
9. जो जीता न जा सके
10. जो दिखाई न दे
11. जो पढ़ा हुआ न हो।
12. जिसका अंत न हो।
13. जो किए हुए उपकार को माने
14. जिस पर विश्वास न किया जा सके
15. दूसरों से ईर्ष्या करने वाला
16. जिसके आने की तिथि ने हो
17. जो ईश्वर में विश्वास रखता हो
18. जो ईश्वर में विश्वास न रखता हो
19. जहाँ अनाथ व्यक्ति रहते हों
20. जहाँ जाने में कठिनाई हो
21. जो कठिनाई से मिले
22. प्रत्येक वर्ष में होने वाला
23. जो बड़ा भाई हो
24. जिसका आकार न हो
25. जिसका इलाज न हो
26. जिसे पहले न पढ़ा गया हो
27. जिसका कोई शत्रु न हो
28. जो इतिहास लिखता हो
29. आकाश में विचरण करने वाला
30. प्रतिदिन होने वाला।
31. जहाँ पहुँचना आसान हो
32. जिस स्त्री का पति मर चुका हो
33. जिस पुरुष की पत्नी मर गई हो
34. ग्राम में रहने वाला
35. स्वयं सेवा करने वाला
36. याद दिलाने के लिए बनाया
37. जो धन का दुरुपयोग करे
38. अनुकरण के योग्य
39. स्वयं सेवा करने वाला
40. रात में घूमने वाला

अपराजेय
तटस्थ
अजर
शरणागत
हस्तलिखित
आलोचक
नभचर
दुराग्रह
अजेय
अदृश्य
अनपढ़
अनंत
कृतज्ञ
अविश्वसनीय
ईष्र्यालु
अतिथि
आस्तिक
नास्तिक
अनाथालय
दुर्गम
दुर्लभ
वार्षिक
अग्रज
निराकार
असाध्य
अपठित
अजातशत्रु
इतिहासकार
नभचर
दैनिक
सुगम
विधवा
विधुर
ग्रामीण
स्वयं सेवक
स्मारक
अपव्ययी
अनुकरणीय
स्वयंसेवक
निशाचर

बहुविकल्पी प्रश्न

नीचे दिए गए अनेक शब्दों के लिए उचित एक शब्द पर सही का चिह्न लगाइए
1. जो कभी न मरे
(i) अमर
(ii) अजर
(iii) सदैव
(iv) सदय

2. जहाँ जाना कठिन हो
(i) दुर्गम
(ii) दुष्कर
(iii) सुगम
(iv) कुमार्ग

3. जो गुप्त रखने लायक हो
(i) गुप्त
(ii) गोपनीय
(iii) गोप
(iv) गोपालक

4. जानने की इच्छा रखने वाला
(i) इच्छालु
(ii) दंभी
(iii) बातूनी
(iv) जिज्ञासु

5. जिसकी तुलना न हो सके
(i) भारी
(ii) विषम
(iii) अतुलता
(iv) अतुलनीय

6. जिसे कोई भय न हो
(i) निर्भय
(ii) डरपोक
(iii) निडर
(iv) इनमें से कोई नहीं

7. जो दूर की सोचे
(i) दूरगामी
(ii) दुर्दशा
(iii) दूरदर्शी
(iv) दुर्भाव

8. जो सबको समान दृष्टि से देखता हो
(i)दयालु
(ii) एक नयन
(iii) समदर्शी
(iv) दूरदर्शी

उत्तर-
1. (i)
2. (ii)
3. (ii)
4. (iv)
5. (iv)
6. (iii)
7. (iii)
8. (iii)

अभ्यास प्रश्न

1. निम्नलिखित अनेक शब्दों के लिए एक शब्द लिखिए
(i) जो देखने योग्य हो ____
(ii) जो शरण में आया हो ____
(iii) जो दूसरों पर उपकार करें ____
(iv) जिसकी तुलना न हो सके ____
(v) जिसका अंत न हो _____
(vi) हित चाहने वाला _____

v. श्रुति समभिन्नार्थक शब्द

हिंदी में कुछ ऐसे शब्द प्रयोग में आते हैं जिनके लिखने में वर्तनी का अंतर होता है लेकिन जो सुनने में लगभग एक-से प्रतीत होते हैं। अनेक अर्थ में भिन्नता होती है। ऐसे शब्दों को समरूप भिन्नार्थक शब्द कहा जाता है। जहाँ कुछ श्रुतिसम भिन्नार्थक शब्द दिए जा रहे हैं, उन्हें ध्यानपूर्वक पढ़िए, समझिए और याद कीजिए।

शब्द 

अर्थ

अलि
आली
अन्य
अन्न
अचल
अवधि
अवधी
अवलंब
अविलंब
आसन
कंगाल
कंकाल
कपट
कपाट
कुल
अचला
अनिल
अनल
कोर
कौर
चर्म
चरम
चिर
चीर
पाव
सुत
हय
आसन्न
ओर
और
कोष
कोश
छल
छाल
जलद
जल्द
मूल
मूल्य
लक्ष
लक्ष्य
हिय
कूल
कृपण
कृपाण
ग्रह
गृह
ज्वर
ज्वार
दिन
दीन
नम्र
निपत
शर
सर

भौरा
सखी
दूसरा
अनाज
पर्वत
समय सीमा
अवध प्रांत
सहारा
तुरंत
बैठना
गरीब
हड्डियों का ढाँचा
छल
दरवाजा
वंश
पृथ्वी
हवा
आग
किनारा
ग्रास
चमड़ा
अंतिम
देर, बहुत समय
कपड़ा
चौथाई भाग
पुत्र
घोड़ा
समीप
तरफ़, दिशा
दूसरा कोई
खजाना
शब्द भंडार
कपट
छिलका
बादल
शीघ्र
जड़
कीमत
लाख
उद्देश्य
हृदय
नदी का किनारा
कंजूस
तलवार
नक्षत्र
घर
बुखार
तूफ़ान
दिवस
गरीब
विनीत
निश्चित
तीर
तालाब

अभ्यास प्रश्न

1. निम्नलिखित शब्दों का वाक्यों में इस प्रकार प्रयोग करें कि उनके अलग-अलग अर्थ स्पष्ट हो जाय।
तरंग, तुरंग, कपट, कपाट, कृपण, कृपाण, चिंता, चिता, अनल, अनिल, अन्न, अन्य, कुल, कूल, चिर, चीर

2. निम्नलिखित शब्दों का अंतर उनके अर्थ लिखकर स्पष्ट कीजिए।
अनिल, अनल, अलि, आलि, कृपण, कृपाण, कोर, कौर, चिर, चीर, दिन, दीन, कोष, कोश, चर्म, चरम, नीर, नीड़, पता, पत्ता, पाव, पाँव, हय, हिय।

VI. एकार्थी शब्द

जिन शब्दों का एक ही अर्थ होता है वे एकार्थी शब्द कहलाते हैं। वे शब्द जो हर स्थिति में एक-सा अर्थ देते हैं जैसे-पुष्प-फूल, अश्व-घोड़ा।
संज्ञाएँ – व्यक्तिवाचक, जातिवाचक, भाववाचक सभी संज्ञाएँ एकार्थी होती है; जैसे

जयपुर, नेहा, ओजस्व, पटना, अगरा
मुंबई, गंगा, यमुना, सरस्वती, गोदावरी,
सफलता, बच्चा, जन्म, राजा, पुस्तक,
प्रतीक्षा, भुजंग, स्वयं, डर, निकट,
कपोत, लेखनी, क्रये, सत्य, डर,
मयूर, लालसा, विजय

VII. समान अर्थ प्रतीत

कुछ शब्द ऐसे होते हैं जो समान अर्थ देने वाले लगते हैं, पर वास्तव में ऐसा होता नहीं है। उनके अर्थ एक सिरे से भिन्न होते हैं। अधिकांश पर्यायवाची शब्द एकार्थक न होकर मिलते जुलते अर्थ वाले होते हैं। एकार्थक प्रतीत होने वाले शब्दों के अर्थ में सूक्ष्म भेद होता है।

शब्द

अर्थ

वाक्य

1. अस्त्र
शस्त्र

(जो हथियार फेंक कर चलाया जाय)
(जो हथियार हाथ से पकड़कर चलाया जाए)

वीर सैनिक ने अस्त्र से वार किया।
रानी लक्ष्मीबाई शस्त्र उठाकर निकल पड़ीं।

2. पाप
अपराध

(धार्मिक नियमों का उल्लंघन)
सामाजिक कानूनों का उल्लंघन)

जीव हत्या पाप है।
चोरी करना अपराध है

3. नमस्कार
नमस्ते

(समान अवस्था वालों के लिए)
(छोटे-बड़े सभी के लिए)

आयुष ने अपने मित्रों को नमस्कार कर भीतर बुलाया।
मैं प्रातः काल सभी को नमस्ते करता हूँ।

4. पुत्र
बालक

(अपना बेटा)
(कोई भी लड़का)

राम दशरथ के पुत्र थे।
यह बालक बहुत नटखट है।

5. दया
कृपा

(दूसरों के दुखों को दूर करने की चेष्टा)
(अपने से छोटों के दुखों को दूर करने की चेष्टा)

हमें दीन दुखियों पर दया करनी चाहिए।
सेठ जी की कृपा से अमित को नौकरी मिल गई

6. मृत्यु
निधन

(आम आदमी की मौत)
(श्रेष्ठ या आदरणीय व्यक्तियों की मृत्यु)

सड़क-दुर्घटना में दस व्यक्तियों की मृत्यु हो गई।
इंदिरा गांधी जी के निधन को समाचार सुनकर सारा देश शोक में डूब गया।

7. निर्णय

न्याय

(फैसला)

(इंसाफ)

बैठक में निर्णय किया गया कि आंदोलन शांतिपूर्ण
होगा।
विक्रमादित्य अपने न्याय के लिए प्रसिद्ध थे।

8. छाया
परछाई

(वृक्ष की)
(व्यक्ति की)

बरगद की घनी छाया में बच्चे दिनभर खेलते रहते।
छोटा बालक अपनी परछाई को देखकर डर गया।

अभ्यास प्रश्न

1. वाक्यों में प्रयोग करते हुए निम्नलिखित शब्दों के अर्थ भेद स्पष्ट कीजिए।
नमस्कार _____ नमस्ते _____
दया _____ कृपा _____
निर्णय _____ न्याय _____
छाया _____ परिछाई _____

2. कोष्ठक में लिखे शब्दों में से सही शब्द चुनकर वाक्य पूरे कीजिए
(क) (i) राम दशरथ के ____ थे। (पुत्र, बालक)
(ii) यह ____ शैतान है।
(ख) (i) आपकी _____ से मुझे नौकरी मिल गई। (दया, कृपा)
(ii) हमें दीन-दुखियों पर _____ करनी चाहिए।

3. नीचे लिखे शब्दों के लिए सही अर्थवाले शब्द पर सही का निशान लगाएँअस्त्र
CBSE Class 8 Hindi Grammar शब्द-भंडार

0:00
0:00

slot siteleri-sahabet-matadorbet-sweet bonanza-deneme bonusu veren siteler 2026-radissonbet-kaçak iddaa-aviator-trwin-deneme bonusu veren yeni siteler-superbahis-matadorbet-sahabet-matadorbet-superbet-deneme bonusu veren yeni siteler-slotday-xslot-kralbet-bahibom-anadoluslot-slotday-radissonbet-casibom-casinofast-cratosroyalbet-asyabahis-asyabahis-betboo-betboo-youwin-youwin-superbahis-oleybet-1xbet-betmatik-artemisbet-bets10-deneme bonusu veren siteler 2026-tarafbet-baywin-superbahis-mersobahis-slotella-yeni slot siteleri-ritzbet-slot siteleri-canlı bahis siteleri-hitbet-celtabet-pusulabet-betano-betano-betewin-1xbet-mariobet-betmatik-betmatik-betenerji-misty-misty-güvenilir casino siteleri-misli-bahis siteleri-dedebet-bahsegel-bahsegel-meritking-holiganbet-holiganbet-bets10-ramadabet-bets10-casibom-casibom-ngsbahis-jojobet-marbahis-marbahis-asyabahis-tarafbet-yeni slot siteleri-superbahis-superbahis-oleybet-oleybet-misli-1xbet-artemisbet-slot siteleri-limanbet-limanbet-piabellacasino-baywin-mersobahis-almanbahis-pincocasino-pincocasino-savoycasino-exonbet-anadoluslot-betano-betano-madridbet-mariobet-mariobet-goldenbahis-betmatik-betenerji-misty-misty-betmatik-mostbet-bettilt-maxwin-meritking-venombet-holiganbet-betturkey-matadorbet-goldenbahis-cratosroyalbet-grandpashabet-casibom-jojobet-jojobet-bahibom-venombet-sahabet-aviator-aviator-bahis siteleri-superbet-grandpashabet-casino siteleri-betkom-palacebet-dedebet-deneme bonusu-spinco-deneme bonusu veren siteler-kaçak bahis-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren siteler 2026-betkom-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren yeni siteler-casinofast-tipobet-casibom-maxwin-deneme bonusu-spinco-betwild-güvenilir bahis siteleri-sweet bonanza-sweet bonanza-misli-betsin-stake-sweet bonanza-asyabahis-ramadabet-betboo-xslot-superbahis-deneme bonusu veren siteler-oleybet-kaçak iddaa-misli-deneme bonusu veren yeni siteler-damabet-pusulabet-artemisbet-limanbet-piabellacasino-1xbet-betewin-betsin-canlı casino siteleri-betturkey-tokyobet-meritbet-pincocasino-pincocasino-gates of olympus-royalbet-ritzbet-deneme bonusu-pusulabet-pusulabet-betenerji-misty-misty-mostbet-mostbet-bettilt-bahsegel-nerobet-meritking-meritking-trwin-holiganbet-matadorbet-kaçak bahis-canlı bahis siteleri-betwild-jojobet-sahabet-aviator-marsbahis-palacebet-enbet-mariobet-damabet-exonbet-deneme bonusu veren yeni siteler-tokyobet-sweet bonanza-güvenilir casino siteleri-casino siteleri-deneme bonusu veren yeni siteler-kralbet-güvenilir bahis siteleri-slotella-royalbet-aviator-betturkey-canlı casino siteleri-sweet bonanza-slot siteleri-kaçak iddaa-kaçak iddaa-kaçak bahis-güvenilir casino siteleri-güvenilir casino siteleri-güvenilir bahis siteleri-gates of olympus-gates of olympus-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren siteler 2026-casino siteleri-canlı casino siteleri-canlı bahis siteleri-bahis siteleri-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-