Chapter 1 Environment (Hindi Medium)

पाठगत प्रश्न

1. अपने आस-पास के स्थल को देखिए और आपके पड़ोस में भूमि का उपयोग किस-किस प्रकार हो रहा ? उसकी सूची बनाइए। (एन०सी०ई०आर०टी० पाठ्यपुस्तक, पेज-3)
उत्तर

2. अपने घर एवं स्कूल में आप जो पानी उपयोग करते हैं, वह कहाँ से आता है? हमारे दैनिक जीवन में पानी के विभिन्न उपयोगों की सूची बनाएँ। क्या आपने किसी को पानी व्यर्थ करते देखा है? कैसे? (एन०सी०ई०आर०टी० पाठ्यपुस्तक, पेज-3)
उत्तर हम जो पानी अपने घर एवं स्कूल में उपयोग करते हैं, वह दिल्ली जल बोर्ड से आता है।

NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 1 (Hindi Medium) 1

हाँ, मैंने ऐसे बहुत से लोगों को देखा है जो कि विभिन्न प्रकारों से जल को बर्बाद करते हैं। वे जब तक अपने दाँतों में ब्रश करते हैं तब तक नल को खुला रखते हैं। मैंने बहुत-सी पानी की टंकी भर जाने के बाद पानी छतों से बहता देखा है। प्रत्येक दिन मैंने देखा है कि बहुत से लोग अपनी कार धोते हैं और सड़क को भी जो उनके घर के सामने की होती है। सड़क के किनारे लगे नल से पानी बहता रहता है, लेकिन कोई बंद नहीं करता है।

3. स्कूल जाते समय आसमान को देखें। ध्यान दें कि दिन कैसा है? वर्षा हो रही है, आसमान में बादल हैं, तेज़ धूप है या कोहरा इत्यादि? (एन०सी०ई०आर०टी० पाठ्यपुस्तक, पेज-3)
उत्तर दिन बदली वाला है। यह तो बहुत अच्छा–काले बादल छाकर वर्षा के आने की सूचना देते हैं। अब मौसम ठंडा और आरामदायक है, क्योंकि तापमान में गिरावट आई है।

4. अपने पड़ोस के किसी बुजुर्ग व्यक्ति से बात करें और निम्न जानकारी प्राप्त करें

  1. जब वे आपकी उम्र के थे, तब उनके आस-पास कैसे पेड़ थे?
  2. उस समय के घर के अंदर खेले जाने वाले खेल।
  3. उस समय उनका पसंदीदा फल।
  4. गर्मी एवं सर्दी का मौसम वे कैसे बिताते थे?

प्राप्त जानकारी को दीवार/बुलेटिन बोर्ड पर प्रदर्शित करें। (एन०सी०ई०आर०टी० पाठ्यपुस्तक, पेज-3)
उत्तर

  1. आम, अमरूद, पपीता, लीची, अनार इत्यादि के पेड़।
  2. लूडो, शतरंज और कैरमबोर्ड।
  3. गर्मियों के समय वे केले के पेड़ों की घने छाया में बैठते थे।
  4. गर्मियों के समय वे केले के पेड़ों की घनी छाया में बैठते थे। जाड़े के समय में आग के पास बैठकर समय बिताते थे। वे धूप में बैठकर सूर्य की गर्मी भी लेते थे।

प्रश्न-अभ्यास
(पाठ्यपुस्तक से)

1. निम्न प्रश्नों के उत्तर दीजिए

(क) पारितंत्र क्या है?
उत्तर वह तंत्र जिसमें समस्त जीवधारी आपस में एक-दूसरे के साथ तथा पर्यावरण के उन भौतिक एवं रासायनिक कारकों के साथ परस्पर क्रिया करते हैं, जिसमें वे निवास करते हैं पारितंत्र कहलाता है। ये सब ऊर्जा और पदार्थ के स्थानान्तरण द्वारा संबद्ध हैं।

(ख) प्राकृतिक पर्यावरण से आप क्या समझते हैं?
उत्तर भूमि, जल, वायु, पेड़-पौधे एवं जीव-जंतु मिलकर प्राकृतिक पर्यावरण बनाते हैं। दूसरे शब्दों में पृथ्वी पर उपस्थित उन समस्त जैविक और अजैविक तत्त्वों का योग प्राकृतिक पर्यावरण कहलाता है।

(ग) पर्यावरण के प्रमुख घटक कौन-कौन से हैं?
उत्तर
पर्यावरण के प्रमुख घटक –

  1. प्राकृतिक घटक, खनिज, भूमि, पेड़-पौधे, पशु-पक्षी, जल, वायु आदि।
  2. मानव-निर्मित घटक-यातायात के साधन, संचार के साधन, उद्योग, पार्क आदि।

(घ) मानव-निर्मित पर्यावरण के चार उदाहरण दीजिए।
उत्तर मानव-निर्मित पर्यावरण के उदाहरण-यातायात के साधन, संचार के साधन, उद्योग, पार्क आदि।

(च) स्थलमंडल क्या है?
उत्तर पृथ्वी की ठोस पर्पटी या कठोर ऊपरी परत को स्थलमंडल कहते हैं। यह चट्टानों एवं खनिजों से बना होता है एवं मिट्टी की पतली परत से ढंका होता है। यह पहाड़, पठार, मैदान, घाटी आदि जैसी विभिन्न स्थलाकृतियों वाला विषम धरातल होता है। ये स्थलाकृतियाँ महाद्वीपों के अलावा महासागर की सतह पर भी पाई जाती हैं।
स्थलमंडल वह क्षेत्र है, जो हमें वन, कृषि एवं मानव बस्तियों के लिए भूमि, पशुओं को चरने के लिए घासस्थल प्रदान करता है। यह खनिज संपदा का भी एक स्रोत है।

(छ) जीवीय पर्यावरण के दो प्रमुख घटक क्या हैं?
उत्तर
जीवीय पर्यावरण के दो घटक–

  1. पेड़-पौधे
  2. पशु-पक्षी।

(ज) जैवमंडल क्या है?
उत्तर पादप एवं जीव-जंतु मिलकर सजीव संसार का निर्माण करते हैं, जिसे जीवमंडल कहते हैं। यह पृथ्वी का वह संकीर्ण क्षेत्र है, जहाँ स्थल, जल एवं वायु मिलकर जीवन को संभव बनाते हैं।

2. सही (✓) उत्तर चिह्नित कीजिए

(क) इनमें से कौन-सा प्राकृतिक पारितंत्र नहीं है?

  1. मरुस्थल
  2. ताल
  3. वन

उत्तर 3. ताल

(ख) इनमें से कौन-सा मानवीय पर्यावरण की घटक नहीं है?

  1. स्थल
  2. धर्म
  3. समुदाय

उत्तर 1. स्थल

(ग) इनमें से कौन-सा मानव-निर्मित पर्यावरण है?

  1. पहाड़
  2. समुद्र
  3. सड़क

उत्तर 1. सड़क

(घ) इनमें से कौन-सा पर्यावरण के लिए खतरा है?

  1. पादप-वृद्धि
  2. जनसंख्या वृद्धि
  3. फसल वृद्धि

उत्तर 2. जनसंख्या वृद्धि

3. निम्नलिखित स्तंभों को मिलाकर सही जोड़े बनाइए


NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 1 (Hindi Medium) 2

उत्तर

NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 1 (Hindi Medium) 3

4. कारण बताइए

(क) मानव अपने पर्यावरण में परिवर्तन करता है।
उत्तर मानव अपने पर्यावरण के साथ पारस्परिक क्रिया करता है और उसमें अपनी आवश्यकता के अनुसार परिवर्तन करता है। वह अपनी आवश्यकता के लिए फसल उगाता है, पशुओं को पालता है, वस्तुओं को निर्मित करने के उद्योगों की स्थापना करता है। आवागमन के लिए यातायात के साधनों का निर्माण करता है। नदियों पर बाँध बनाकर बाढ़ पर नियंत्रण और सिंचाई का प्रबंध करता है। ये सभी मनुष्य को पर्यावरण से प्राप्त नहीं होता, बल्कि वह पर्यावरण में बदलाव करके प्राप्त करता है।

(ख) पौधे एवं जीव-जंतु एक-दूसरे पर आश्रित हैं।
उत्तर सभी पेड़-पौधे, जीव-जन्तु एवं मानव अपने आस-पास के पर्यावरण पर आश्रित होते हैं। प्रायः वे एक-दूसरे पर भी आश्रित हैं। जीवधारियों का आपसी एवं अपने आस-पास के पर्यावरण के बीच का संबंध ही पारितंत्र का निर्माण करता है। अधिक वर्षा वाले वन, घासस्थल, रेगिस्तान, पर्वत, झील, नदी, महासागर एवं छोटे से ताल का भी एक पारितंत्र हो सकता है।

5. क्रियाकलाप-एक आदर्श पर्यावरण की कल्पना कीजिए, जिसमें आप रहना चाहेंगे। अपने इस आदर्श पर्यावरण का चित्र बनाइए।
उत्तर
एक आदर्श पर्यावरण

NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 1 (Hindi Medium) 4
0:00
0:00

slot siteleri-sahabet-matadorbet-sweet bonanza-deneme bonusu veren siteler 2026-radissonbet-kaçak iddaa-aviator-trwin-deneme bonusu veren yeni siteler-superbahis-matadorbet-sahabet-matadorbet-superbet-deneme bonusu veren yeni siteler-slotday-xslot-kralbet-bahibom-anadoluslot-slotday-radissonbet-casibom-casinofast-cratosroyalbet-asyabahis-asyabahis-betboo-betboo-youwin-youwin-superbahis-oleybet-1xbet-betmatik-artemisbet-bets10-deneme bonusu veren siteler 2026-tarafbet-baywin-superbahis-mersobahis-slotella-yeni slot siteleri-ritzbet-slot siteleri-canlı bahis siteleri-hitbet-celtabet-pusulabet-betano-betano-betewin-1xbet-mariobet-betmatik-betmatik-betenerji-misty-misty-güvenilir casino siteleri-misli-bahis siteleri-dedebet-bahsegel-bahsegel-meritking-holiganbet-holiganbet-bets10-ramadabet-bets10-casibom-casibom-ngsbahis-jojobet-marbahis-marbahis-asyabahis-tarafbet-yeni slot siteleri-superbahis-superbahis-oleybet-oleybet-misli-1xbet-artemisbet-slot siteleri-limanbet-limanbet-piabellacasino-baywin-mersobahis-almanbahis-pincocasino-pincocasino-savoycasino-exonbet-anadoluslot-betano-betano-madridbet-mariobet-mariobet-goldenbahis-betmatik-betenerji-misty-misty-betmatik-mostbet-bettilt-maxwin-meritking-venombet-holiganbet-betturkey-matadorbet-goldenbahis-cratosroyalbet-grandpashabet-casibom-jojobet-jojobet-bahibom-venombet-sahabet-aviator-aviator-bahis siteleri-superbet-grandpashabet-casino siteleri-betkom-palacebet-dedebet-deneme bonusu-spinco-deneme bonusu veren siteler-kaçak bahis-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren siteler 2026-betkom-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren yeni siteler-casinofast-tipobet-casibom-maxwin-deneme bonusu-spinco-betwild-güvenilir bahis siteleri-sweet bonanza-sweet bonanza-misli-betsin-stake-sweet bonanza-asyabahis-ramadabet-betboo-xslot-superbahis-deneme bonusu veren siteler-oleybet-kaçak iddaa-misli-deneme bonusu veren yeni siteler-damabet-pusulabet-artemisbet-limanbet-piabellacasino-1xbet-betewin-betsin-canlı casino siteleri-betturkey-tokyobet-meritbet-pincocasino-pincocasino-gates of olympus-royalbet-ritzbet-deneme bonusu-pusulabet-pusulabet-betenerji-misty-misty-mostbet-mostbet-bettilt-bahsegel-nerobet-meritking-meritking-trwin-holiganbet-matadorbet-kaçak bahis-canlı bahis siteleri-betwild-jojobet-sahabet-aviator-marsbahis-palacebet-enbet-mariobet-damabet-exonbet-deneme bonusu veren yeni siteler-tokyobet-sweet bonanza-deneme bonusu veren siteler-güvenilir casino siteleri-casino siteleri-deneme bonusu veren yeni siteler-kralbet-güvenilir bahis siteleri-slotella-royalbet-aviator-betturkey-canlı casino siteleri-sweet bonanza-slot siteleri-kaçak iddaa-kaçak iddaa-kaçak bahis-güvenilir casino siteleri-güvenilir casino siteleri-güvenilir bahis siteleri-gates of olympus-gates of olympus-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren siteler 2026-casino siteleri-canlı casino siteleri-canlı bahis siteleri-bahis siteleri-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-