Chapter 14 अनारिकायाः जिज्ञासा

पाठ-परिचय – प्रस्तुत पाठ में एक अनारिका नामक बालिका के रोचक दृष्टान्त द्वारा बालकों की जिज्ञासा का सुन्दर वर्णन किया गया है। बालकों के मन की जिज्ञासा यथार्थ सत्य को उजागर करती है। अनेक बार बालकों के प्रश्न सुनकर प्रत्येक व्यक्ति की बुद्धि भ्रमित हो जाती है, जैसा कि प्रस्तुत पाठ में अनारिका के द्वारा पूछा गया प्रश्न।

अनारिका अपने पिताजी से मन्त्री के आगमन का कारण पूछती है। उसके पिता ने बताया कि एक नवनिर्मित पुल का उद्घाटन करने के लिए मन्त्रीजी आ रहे हैं। अनारिका इस पर अनेक प्रश्न करती हुई कहती है कि पुल का उद्घाटन उसके निर्माणकर्ता द्वारा होना चाहिए, मन्त्री द्वारा नहीं। अनारिका का पिता उसे अनेक प्रकार से समझाने का प्रयास करते हैं, किन्तु अनारिका की जिज्ञासा शान्त नहीं हो पाती है। उसके बाल मन में नये-नये प्रश्न उत्पन्न होते है।

पाठ के गद्यांशों का हिन्दी-अनुवाद एवं पठितावबोधनम् – 

1. बालिकायाः अनारिकायाः मनसि ……………………………. बुद्धिः चक्रवत् भ्रमति। 

हिन्दी अनुवाद – बालिका अनारिका के मन में हमेशा महान् जिज्ञासा (बहुत बड़ी जानने की इच्छा) होती है। इसलिए वह बहुत प्रश्नों को पूछती है। उसके प्रश्नों से सभी की बुद्धि चक्र (पहिए) के समान घूमती थी। 

पठितावबोधनम् : 
निर्देश: – उपर्युक्तं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखतप्रश्ना :
(क) का बहून् प्रश्नान् पृच्छति? (एकपदेन उत्तरत) 
(ख) अनारिकायाः मनसि सर्वदा महती का भवति? (एकपदेन उत्तरत) 
(ग) कैः सर्वेषां बुद्धिः चक्रवत् भ्रमति? (पूर्णवाक्येन उत्तरत) 
(घ) ‘जिज्ञासा’ इति पदस्य गद्यांशे विशेषणपदं किम् अस्ति?
(ङ).’मनसि सर्वदा महती जिज्ञासा भवति।’ अत्र अव्ययपदं किम्? 
उत्तराणि : 
(क) अनारिका (सा)।
(ख) जिज्ञासा। 
(ग) अनारिकायाः प्रश्नैः सर्वेषां बुद्धिः चक्रवत् भ्रमति। 
(घ) महती।
(ङ) सर्वदा।

2. प्रातः उत्थाय सा अन्वभवत् …………………………………………………. मन्त्री आगमिष्यति। 

हिन्दी अनुवाद – सुबह उठकर उसने अनुभव किया कि उसका मन प्रसन्न नहीं है। मन प्रसन्न करने के लिए वह घूमने के लिए घर से बाहर चली गई। भ्रमण के समय उसने देखा कि मार्ग सुसज्जित हैं। वह सोचती है-यह सजावट किसलिए है? उसे याद आया कि आज तो मन्त्री आयेगा। 

पठितावबोधनम्प्रश्ना: 
(क) बालिका मनोविनोदाय कस्मात् बहि: अगच्छत्? (एकपदेन उत्तरत) 
(ख) मार्गाः कीदृशाः आसन्? (एकपदेन उत्तरत) 
(ग) प्रातः उत्थाय बालिका किम् अन्वभव? (पूर्णवाक्येन उत्तरत) 
(घ) ‘आगमिष्यति’ इति क्रियापदस्य गद्यांशे कर्तृपदं किम्? ।
(ङ) ‘गृहातू बहिः’ – अत्र रेखाङ्कितपदे का विभक्तिः प्रयुक्ता? 
उत्तराणि : 
(क) गृहात्।
(ख) सुसज्जिताः। 
(ग) प्रातः उत्थाय बालिका अन्वभवत् यत् तस्याः मनः प्रसन्नं नास्ति। 
(घ) मन्त्री।
(ङ) पंचमी।

3. सः अत्र किमर्थम् आगमिष्यति ………………………………………. निर्माणम् अकरोत्?” 

हिन्दी अनुवाद – वह यहाँ किसलिए आयेगा, इस विषय में उसकी जिज्ञासा प्रारम्भ हो गई। घर आकर उसने पिता से पूछा- “हे पिताजी, मन्त्री किसलिए आ रहा है?” पिता बोला-“पुत्री! नदी के ऊपर नया पुल बनाया गया है। उसका उद्घाटन करने के लिए मन्त्री आ रहा है।” अनारिका ने फिर से पूछा-“हे पिताजी ! क्या मन्त्री ने पुल का निर्माण किया है?” 

पठितावबोधनम्प्रश्ना:
(क) गृहम् आगत्य बालिका कम् अपृच्छत्? (एकपदेन उत्तरत) 
(ख) नवीनः सेतुः कुत्र निर्मित:? (एकपदेन उत्तरत) 
(ग) किमर्थ मन्त्री आगच्छति? (पूर्णवाक्येन उत्तरत) 
(घ) ‘अवदत्’ इति क्रियापदस्य गद्यांशे कर्तृपदं किम् अस्ति?
(ङ) ‘नद्याः उपरि’-रेखाङ्कितपदे का विभक्तिः प्रयुक्ताः? 
उत्तराणि : 
(क) पितरम्।
(ख) नद्याः उपरि। 
(ग) नवीनसेतो: उद्घाटनार्थ मन्त्री आगच्छति। 
(घ) पिता।
(ङ) षष्ठी।

4. पिता अकथयत्-“न हि पुत्रि! ……………………………………….. तानि मन्त्री ददाति?” 

हिन्दी अनुवाद – पिता ने कहा-“नहीं पुत्री, पुल का निर्माण कारीगरों ने किया है।” फिर से अनारिका का प्रश्न था-“यदि कारीगरों ने पुल का निर्माण किया है, तो मन्त्री किसलिए आ रहा है?”

पिता बोला – “क्योंकि वह हमारे देश का मन्त्री है।” “पिताजी! पुल का निर्माण करने के लिए पत्थर कहाँ से आते हैं? क्या उन्हें मन्त्री देता है?” 

पठितावबोधनम्प्रश्ना :
(क) सेतो: निर्माणं के अकुर्वन्? (एकपदेन उत्तरत) 
(ख) सेतो: निर्माणाय कानि आयान्ति? (एकपदेन उत्तरत) 
(ग) सः कस्य मन्त्री अस्ति? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)
(घ) ‘अकथयत्’ इति क्रियापदस्य गद्यांशे कर्तृपदं किम् अस्ति?
(ङ) ‘पुनः अनारिकायाः प्रश्नः आसीत्।’ अत्र अव्ययपदं किम्? 
उत्तराणि : 
(क) कर्मकराः।
(ख) प्रस्तराणि। 
(ग) सः अस्माकं देशस्य मन्त्री अस्ति। 
(घ) पिता।
(ङ) पुनः।

5. विरक्तभावेन पिता उदतरत्- ………………………………………….. किमर्थम् आगच्छति?” 

हिन्दी अनुवाद – विरक्त भाव से पिता ने उत्तर दिया-“अनारिका, पत्थर लोग पर्वतों से लाते हैं।””पिताजी! तो क्या, इसके लिए मन्त्री धन देता है? उसके पास धन कहाँ से आता है?” इन प्रश्नों को सुनकर पिता बोला”अरे! प्रजा सरकार के लिए धन देती है।” आश्चर्यचकित अनारिका ने फिर से पूछा-हे पिताजी ! कारीगर/मजदूर पर्वतों से पत्थर लाते हैं। वे ही पुल का निर्माण करते हैं। प्रजा सरकार के लिए धन देती है। फिर भी पुल का उद्घाटन करने के लिए मन्त्री किसलिए आ रहा है?”

पठितावबोधनम्प्रश्ना :
(क) जनाः प्रस्तराणि केभ्यः आनयन्ति? (एकपदेन उत्तरत) 
(ख) प्रजाः कस्मै धनं ददति? (एकपदेन उत्तरत) 
(म) केन भावेन पिता उदतरत्? (पूर्णवाक्येन उत्तरत) 
(घ) ‘धनानि’ इति पदस्य गद्यांशे क्रियापदं किम् अस्ति?
(ङ) ‘प्रयच्छन्ति’ इति पदे कः उपसर्ग:?
उत्तराणि : 
(क) पर्वतेभ्यः।
(ख) सर्वकाराय। 
(ग) विरक्तभावेन पिता उदतरत्। 
(घ) आगच्छन्ति।
(ङ) प्र।

6. पिता अवदत-“प्रथममेव अहम् ……………………………………. बहवः प्रश्नाः सन्ति। 

हिन्दी अनुवाद – पिता बोला-“पहले ही मैंने कहा था कि वही देश का मन्त्री है। बहुत प्रश्न करती हो। चलो, तैयार होकर विद्यालय चलो।” इस समय भी अनारिका के मन में बहुत प्रश्न हैं। 

पठितावबोधनम्प्रश्ना :
(क) का बहुप्रश्नान् करोति? (एकपदेन उत्तरत) 
(ख) सः एव कस्य मन्त्री अस्ति? (एकपदेन उत्तरत) 
(ग) अनारिकायाः मनसि के सन्ति? (पूर्णवाक्येन उत्तरत) 
(घ) ‘अकथयम्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् अस्ति?
(ङ) ‘बहवः’ इति विशेषणस्य गद्यांशे विशेष्यपदं किं प्रयुक्तम्? 
उत्तराणि : 
(क) अनारिका।
(ख) देशस्य
(ग) अनारिकायाः मनसि बहवः प्रश्नाः सन्ति। 
(घ) अहम्।
(ङ) प्रश्नाः। 

पाठ के कठिन-शब्दार्थ :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

0:00
0:00

tipobet-tipobet-tipobet-supertotobet-supertotobet-supertotobet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-sahabet-sahabet-sahabet-betmatik-betmatik-betmatik-onwin-onwin-onwin-betturkey-betturkey-betturkey-dodobet-dodobet-dodobet-mariobet-mariobet-mariobet-tarafbet-tarafbet-tarafbet-kralbet-kralbet-kralbet-baywin-baywin-baywin-betine-betine-betine-bahiscom-bahiscom-bahiscom-bankobet-bankobet-bankobet-betkom-betkom-betkom-betewin-betewin-betewin-fixbet-fixbet-fixbet-zbahis-zbahis-zbahis-ligobet-ligobet-ligobet-bycasino-bycasino-bycasino-starzbet-starzbet-starzbet-otobet-otobet-otobet-1xbet-1xbet-1xbet-casibom-casibom-casibom-marsbahis-marsbahis-marsbahis-mersobahis-mersobahis-mersobahis-jojobet-jojobet-jojobet-bets10-bets10-bets10-mobilbahis-mobilbahis-mobilbahis-bet365-bet365-bet365-bahsegel-bahsegel-bahsegel-artemisbet-artemisbet-artemisbet-misli-misli-misli-superbahis-superbahis-superbahis-holiganbet-holiganbet-holiganbet-meritking-meritking-meritking-bettilt-bettilt-bettilt-mostbet-mostbet-mostbet-misty-misty-misty-madridbet-madridbet-madridbet-pusulabet-pusulabet-pusulabet-betano-betano-betano-celtabet-celtabet-celtabet-hitbet-hitbet-hitbet-pincocasino-pincocasino-pincocasino-meritbet-meritbet-meritbet-almanbahis-almanbahis-almanbahis-piabellacasino-piabellacasino-piabellacasino-limanbet-limanbet-limanbet-oleybet-oleybet-oleybet-youwin-youwin-youwin-betboo-betboo-betboo-sekabet-sekabet-sekabet-stake-stake-stake-asyabahis-asyabahis-asyabahis-hepbet-hepbet-hepbet-betewin-betewin-betewin-vdcasino-vdcasino-vdcasino-meritbet-meritbet-meritbet-betsalvador-betsalvador-betsalvador-maxroyalcasino-maxroyalcasino-maxroyalcasino-hitbet-hitbet-hitbet-privebet-privebet-privebet-dinamobet-dinamobet-dinamobet-betist-betist-betist-harbiwin-harbiwin-harbiwin-piabet-piabet-piabet-pusulabet-pusulabet-pusulabet-ngsbahis-ngsbahis-ngsbahis-goldenbahis-goldenbahis-goldenbahis-nerobet-nerobet-nerobet-tokyobet-tokyobet-tokyobet-fenomenbet-fenomenbet-fenomenbet-sahibet-sahibet-sahibet-antikbet-antikbet-antikbet-ganyanbet-ganyanbet-ganyanbet-cepbahis-cepbahis-cepbahis-betra-betra-betra-netbahis-netbahis-netbahis-egebet-egebet-egebet-slotio-slotio-slotio-portbet-portbet-portbet-perabet-perabet-perabet-zenbet-zenbet-zenbet-ultrabet-ultrabet-ultrabet-setrabet-setrabet-setrabet-betpark-betpark-betpark-kolaybet-kolaybet-kolaybet-atlasbet-atlasbet-atlasbet-festwin-festwin-festwin-gonebet-gonebet-gonebet-betmani-betmani-betmani-pradabet-