Chapter 3 Atoms and Molecules

पाठगत हल प्रश्न

NCERT पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ संख्या 36)

प्र० 1. एक अभिक्रिया में 5.3g सोडियम कार्बोनेट एवं 6.0 g एसीटिक अम्ल अभिकृत होते हैं। 2.2g कार्बन डाइऑक्साइड 8.2 g सोडियम एसीटेट एवं 0.9 g जल उत्पाद के रूप में प्राप्त होते हैं। इस अभिक्रिया द्वारा दिखाइए कि यह परीक्षण द्रव्यमान संरक्षण के नियम के अनुरूप है।
सोडियम कार्बोनेट + एसीटिक अम्ल → सोडियम एसीटेट + कार्बन डाइऑक्साइड + जल
उत्तर- अभिकारकों का द्रव्यमान = सोडियम कार्बोनेट का द्रव्यमान + एसीटिक अम्ल का द्रव्यमान
= 5.3 g + 6.0 g = 11.3 g …(i)
उत्पादों का द्रव्यमान = सोडियम एसीटेट + कार्बन डाइऑक्साइड + जल
= 8.2 g + 2.2 g + 0.9 g = 11.3 g …(ii)
समीकरण (i) तथा (ii) से स्पष्ट हो जाता है कि
अभिकारकों का द्रव्यमान = उत्पादों का द्रव्यमानं
अतः परीक्षण द्रव्यमान संरक्षण के नियम के अनुरूप है।

प्र० 2. हाइड्रोजन एवं ऑक्सीजन द्रव्यमान के अनुसार 1 : 8 के अनुपात में संयोग करके जल निर्मित करते हैं। 3 g हाइड्रोजन गैस के साथ पूर्णरूप से संयोग करने के लिए कितने ऑक्सीजन गैस के द्रव्यमान की आवश्यकता होगी?
उत्तर- दिया है-हाइड्रोजन : ऑक्सीजन = 1 : 8
चूँकि 1 g हाइड्रोजन 8 g ऑक्सीजन से संयोग करती है।
इसलिए, 3 g हाइड्रोजन (8 x 3) g= 24 g ऑक्सीजन से संयोग करेगी।

NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 1

प्र० 3. डाल्टन के परमाणु सिद्धांत का कौन-सा अभिग्रहीत द्रव्यमान के संरक्षण के नियम का परिणाम है?
उत्तर- डाल्टन के सिद्धांत का दूसरा अभिग्रहीत द्रव्यमान के संरक्षण नियम का परिणाम है, जो इस प्रकार हैपरमाणु अविभाज्य सूक्ष्मतम कण होते हैं जो रासायनिक अभिक्रिया में न तो सृजित होते हैं, न ही उनका विनाश होता है।

प्र० 4. डाल्टन के परमाणु सिद्धांत का कौन-सा अभिग्रहीत निश्चित अनुपात के नियम की व्याख्या करता है?
उत्तर- डाल्टन के परमाणु सिद्धांत का अभिग्रहीत (VI) निश्चित अनुपात के नियम की व्याख्या करता है, जो इस प्रकार है”किसी भी यौगिक में परमाणुओं की सापेक्ष संख्या एवं प्रकार निश्चित होते हैं।”

NCERT पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ संख्या 40)

प्र० 1. परमाणु द्रव्यमान इकाई को परिभाषित कीजिए।
उत्तर- परमाणु द्रव्यमान इकाई (Atomic Mass Unit) कार्बन -12 समस्थानिक के एक परमाणु के द्रव्यमान के  \frac { 1 }{ 12 }  वें भाग के बराबर होती है।

प्र० 2. एक परमाणु को आँखों द्वारा देखना क्यों संभव नहीं होता है?
उत्तर- एक परमाणु को आँखों द्वारा देखना संभव इसलिए नहीं है क्योंकि इसका साइज अत्यंत छोटा होता है। इसे नैनोमीटर में मापा जाता है। 1nm = 10-9 m
अतः इसे खुली आँखों से देखना संभव नहीं है।

NCERT पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ संख्या 44)

प्र० 1. निम्न के सूत्र लिखिए
(i) सोडियम ऑक्साइड
(ii) ऐलुमिनियम क्लोराइड
(iii) सोडियम सल्फाइड
(iv) मैग्नीशियम हाइड्रॉक्साइड।
उत्तर-
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 2
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 3

प्र० 2. निम्नलिखित सूत्रों द्वारा प्रदर्शित यौगिकों के नाम लिखिए
(i) Al2(SO4)3
(ii) CaCl2
(iii) K2SO4
(iv) KNO3
(v) CaCO3
उत्तर-
(i) Al2(SO4)3 = ऐलुमिनियम सल्फेट
(ii) CaCl2 = कैल्सियम क्लोराइड
(iii) K2SO4 = पोटैशियम सल्फेट
(iv) KNO3 = पोटैशियम नाइट्रेट
(v) CaCO3 = कैल्सियम कार्बोनेट

प्र० 3. रासायनिक सूत्र को क्या तात्पर्य है?
उत्तर-
 किसी यौगिक का रासायनिक सूत्र उसके संघटक का प्रतीकात्मक निरूपण होता है; जैसे-कार्बन डाइऑक्साइड का रासायनिक सूत्र CO2 है। रासायनिक सूत्र को अणु सूत्र भी कहते हैं।

प्र० 4. निम्न में कितने परमाणु विद्यमान हैं?
(i) H2S अणु एवं
(ii) { PO }_{ 4 }^{ 3- } आयन?
उत्तर-
(i) H2S के अणु में 2 हाइड्रोजन परमाणु तथा 1 सल्फर का परमाणु विद्यमान है। अतः इसमें परमाणुओं की कुल संख्या = 3 है।
(ii)  { PO }_{ 4 }^{ 3- }  आयन में फास्फोरस का 1 परमाणु तथा ऑक्सीजन के 4 परमाणु हैं।
अतः इसमें परमाणुओं की कुल संख्या = 5 है।

NCERT पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ संख्या 46)

प्र० 1. निम्न यौगिकों के आण्विक द्रव्यमान का परिकलन कीजिए H2, O2, Cl2, CO2, CH4, C2H6, C2H4, NH3 एवं CH3OH
उत्तर- दिए गए तत्त्वों के परमाणु द्रव्यमान :
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 4

प्र० 2. निम्न यौगिकों के सूत्र इकाई द्रव्यमान का परिकलन कीजिए|
ZnO, Na2O एवं K2CO3
दिया गया है: Zn का परमाणु द्रव्यमान = 65u, Na का परमाणु द्रव्यमान = 23u, K का परमाणु द्रव्यमान = 39u, C का परमाणु द्रव्यमान = 12u एवं O का परमाणु द्रव्यमान = 16u है।
उत्तर- (i) ZnO का सूत्र इकाई द्रव्यमान = Zn का परमाणु द्रव्यमान + O का परमाणु द्रव्यमान = (1 x 65 +1 x 16)u = (65 + 16)u = 81u
(ii) Na2O का सूत्र इकाई द्रव्यमान = (2 सोडियम की परमाणु द्रव्यमान) + (1 ऑक्सीजन का परमाणु द्रव्यमान)
= (2 x 23 + 1 x 16)u = (46 + 16)u = 62u
(iii) K2CO3 का सूत्र इकाई द्रव्यमान = (2 K का परमाणु द्रव्यमान) + (1 C का परमाणु द्रव्यमान) + (3 O का परमाणु द्रव्यमान)
= (2 x 39 + 1 x 12 + 3 x 16)u
= (78 + 12 + 48)u = 138u

NCERT पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ संख्या 48 )

प्र० 1. यदि कार्बन परमाणुओं के एक मोल का द्रव्यमान 12 g है तो कार्बन के एक परमाणु का द्रव्यमान क्या होगा?
उत्तर- कार्बन परमाणुओं के 1 मोल का द्रव्यमान = 12 g
1 मोल कार्बन परमाणु = 6.022 x 1023 परमाणु
अतः 1 मोल कार्बन परमाणु = 6.022 x 1023 परमाणु = 12 g
6.022 x 1023 कार्बन परमाणुओं का द्रव्यमान = 12 g है।
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 5

प्र० 2. किसमें अधिक परमाणु होंगेः 100 g सोडियम अथवा 100 g लोहा (Fe) ? (Na का परमाणु द्रव्यमान = 23u, Fe का परमाणु द्रव्यमान = 56 u)
उत्तर- सोडियम के लिए दिया गया द्रव्यमान (m) = 100 g
Na का मोलर द्रव्यमान (M) = 23 g
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 6

पाठ्यपुस्तक से हल प्रश्न (NCERT TEXTBOOK QUESTIONS SOLVED)

प्र० 1. 0.24 g ऑक्सीजन एवं बोरॉन युक्त यौगिक के नमूने में विश्लेषण द्वारा यह पाया गया कि उसमें 0.096 बोरॉन एवं 0.144 g ऑक्सीजन है। उस यौगिक के प्रतिशत संघटन का भारात्मक रूप में परिकलन कीजिए।
उत्तर-
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 7

प्र० 2. 3.0 g कार्बन 8.00 g ऑक्सीजन में जलकर 11.00 g कार्बन डाइऑक्साइड निर्मित करता है। जब 3.00 g कार्बन को 50.00 gऑक्सीजन में जलाएँगे तो कितने ग्राम कार्बन डाइऑक्साइड का निर्माण होगा? आपका उत्तर रासायनिक संयोजन के किस नियम पर आधारित होगा?
उत्तर- 3 g कार्बन को 50 g ऑक्सीजन में जलाने पर भी उतनी ही कार्बन डाइऑक्साइड प्राप्त होगा। अर्थात् 11 g, CO2 प्राप्त होगा क्योंकि कार्बन और ऑक्सीजन एक निश्चित अनुपात (3 : 8) में ही संयोग करते हैं। अतः 8 g ऑक्सीजन ही 3 g कार्बन से संयोग करेगी और 50 – 8 = 42 g ऑक्सीजन बच जाएगी जो प्रतिक्रिया नहीं करेगी। यह उत्तर, स्थिर अनुपात के नियम (Law of Constant Proportion) पर आधारित है।

प्र० 3. बहुपरमाणुक आयन क्या होते हैं? उदाहरण दीजिए।
उत्तर- परमाणुओं के समूह जिन पर नेट आवेश विद्यमान होता है, बहुपरमाणुक आयन कहलाता है। उदाहरण: सल्फेट ( { SO }_{ 4 }^{ 2- } ) बहुपरमाणुक आयन सल्फर (S) और ऑक्सीजन (O) दो प्रकार के परमाणुओं से मिलकर बना है। इसी प्रकार,  { NH }_{ 4 }^{ + } , OH-,  { CO }_{ 3 }^{ 2- }  इत्यादि।

प्र० 4. निम्नलिखित के रासायनिक सूत्र लिखिए
(a) मैग्नीशियम क्लोराइड
(b) कैल्सियम क्लोराइड
(c) कॉपर नाइट्रेट
(d) ऐलुमिनियम क्लोराइड
(e) कैल्सियम कार्बोनेट
उत्तर-
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 8
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 9

प्र० 5. निम्नलिखित यौगिकों में विद्यमान तत्त्वों का नाम दीजिए-
(a) बुझा हुआ चूना (Quick lime)
(b) हाइड्रोजन ब्रोमाइड
(c) बेकिंग पाउडर (खाने वाला सोडा)
(d) पोटैशियम सल्फेट
उत्तर-
(a) बुझा हुआ चूना (Quick lime) (CaO) – इसमें कैल्सियम (Ca) तथा ऑक्सीजन (O) विद्यमान हैं।
(b) हाइड्रोजन ब्रोमाइड (HBr) – इसमें हाइड्रोजन (H) तथा ब्रोमीन (Br) विद्यमान हैं।
(c) बेकिंग पाउडर (NaHCO3) – इसमें सोडियम (Na, हाइड्रोजन (H), कार्बन (C) तथा ऑक्सीजन (O) विद्यमान हैं।
(d) पोटेशियम सल्फेट (K2SO4) – इसमें पोटैशियम (K), सल्फर (S) तथा ऑक्सीजन (O) विद्यमान हैं।

प्र० 6. निम्नलिखित पदार्थों के मोलर द्रव्यमान का परिकलन कीजिए
(a) एथाइन, C2H2
(b) सल्फर अणु, Si
(c) फॉस्फोरस अणु, P4 (फॉस्फोरस का परमाणु द्रव्यमान = 31)
(d) हाइड्रोक्लोरिक अम्ल, HCl
(e) नाइट्रिक अम्ल, HNO3
उत्तर-
(a) एथाइन, C2H2
मोलर द्रव्यमान = 2 x 12 + 1 x 2 = 24 + 2 = 26 g
मोलर द्रव्यमान का परिकलन आण्विक द्रव्यमान की तरह ही किया जाता है। अंतर सिर्फ इतना है कि इकाई u को बदलकर g कर देते हैं।
(b) सल्फर अणु, S8
मोलर द्रव्यमान = 8 x 32 = 256 g
(c) फॉस्फोरस अणु, P4
मोलर द्रव्यमान = 4 x 31 = 124g
(d) हाइड्रोक्लोरिक अम्ल, HCl
मोलर द्रव्यमान = 1 + 35.5 = 36.5 g
(e) नाइट्रिक अम्ल, HNO3
मोलर द्रव्यमान = (H का परमाणु द्रव्यमान) + (N का परमाणु द्रव्यमान) + (3 ऑक्सीजन का परमाणु द्रव्यमान)
= [1 + 14 + 3 x 16] g = (1 + 14 + 48) g = 63 gm
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 10

प्र० 7. निम्न का द्रव्यमान क्या होगा|
(a) 1 मोल नाइट्रोजन परमाणु?
(b) 4 मोल ऐलुमिनियम परमाणु (ऐलुमिनियम का परमाणु द्रव्यमान = 27)?
(c) 10 मोल सोडियम सल्फाइट (Na2SO3)?
उत्तर- हमें ज्ञात है
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 11

प्र० 8. मोल में परिवर्तित कीजिए
(a) 12 g ऑक्सीजन गैस |
(b) 20 g जल
(c) 22 g कार्बन डाइऑक्साइड
उत्तर- (a) ऑक्सीजन 1 मोल 0, का द्रव्यमान = मोलर द्रव्यमान, M = 2 x 16 = 32 g
दिया गया द्रव्यमान, m = 12 g
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 12
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 13

प्र० 9. निम्न का द्रव्यमान क्या होगाः
(a) 0.2 मोल ऑक्सीजन परमाणु?
(b) 0.5 मोल जल अणु?
उत्तर- (a) ऑक्सीजन (O) का परमाणु द्रव्यमान = 16u
ऑक्सीजन (O) का मोलर द्रव्यमान, M = 16 g
मोलों की संख्या, n = 0.5
m = M x n = 16 x 0.2 = 3.2 g
0.2 मोल ऑक्सीजन परमाणु का द्रव्यमान = 3.2 g
(b) जल के अणु H2O का आण्विक द्रव्यमान = 1 x 2 + 16 = 18u
जल के 1 मोल का द्रव्यमान = मोलर द्रव्यमान, M = 18 g
n = 0.5 (दिया है)।
m = M x n = 18 x 0.5 = 9 g
0.5 मोल जल अणु का द्रव्यमान = 9 g

प्र० 10. 16 g ठोस सल्फर में सल्फर (S8) के अणुओं की संख्या का परिकलन कीजिए।
उत्तर- S8 का आण्विक द्रव्यमान = 8 (सल्फर का परमाणु द्रव्यमान) = 8 x 32 = 256u
S8 को मोलर द्रव्यमान (अर्थात् 1 मोल Sa का द्रव्यमान दिया गया द्रव्यमान, m = 16 g)
M = 256 g
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 14
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 15

प्र० 11. 0.051 g ऐलुमिनियम ऑक्साइड (Al2O3) में ऐलुमिनियम आयन की संख्या का परिकलन कीजिए।
(संकेत – किसी आयन का द्रव्यमान उतना ही होता है, जितना कि उसी तत्त्व के परमाणु का द्रव्यमान होता है। ऐलुमिनियम का परमाणु द्रव्यमान = 274u है।)
उत्तर-
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 16
NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 3 (Hindi Medium) 17

0:00
0:00

slot siteleri-sahabet-matadorbet-sweet bonanza-deneme bonusu veren siteler 2026-radissonbet-kaçak iddaa-aviator-trwin-deneme bonusu veren yeni siteler-superbahis-matadorbet-sahabet-matadorbet-superbet-deneme bonusu veren yeni siteler-slotday-xslot-kralbet-bahibom-anadoluslot-slotday-radissonbet-casibom-casinofast-cratosroyalbet-asyabahis-asyabahis-betboo-betboo-youwin-youwin-superbahis-oleybet-1xbet-betmatik-artemisbet-bets10-deneme bonusu veren siteler 2026-tarafbet-baywin-superbahis-mersobahis-slotella-yeni slot siteleri-ritzbet-slot siteleri-canlı bahis siteleri-hitbet-celtabet-pusulabet-betano-betano-betewin-1xbet-mariobet-betmatik-betmatik-betenerji-misty-misty-güvenilir casino siteleri-misli-bahis siteleri-dedebet-bahsegel-bahsegel-meritking-holiganbet-holiganbet-bets10-ramadabet-bets10-casibom-casibom-ngsbahis-jojobet-marbahis-marbahis-asyabahis-tarafbet-yeni slot siteleri-superbahis-superbahis-oleybet-oleybet-misli-1xbet-artemisbet-slot siteleri-limanbet-limanbet-piabellacasino-baywin-mersobahis-almanbahis-pincocasino-pincocasino-savoycasino-exonbet-anadoluslot-betano-betano-madridbet-mariobet-mariobet-goldenbahis-betmatik-betenerji-misty-misty-betmatik-mostbet-bettilt-maxwin-meritking-venombet-holiganbet-betturkey-matadorbet-goldenbahis-cratosroyalbet-grandpashabet-casibom-jojobet-jojobet-bahibom-venombet-sahabet-aviator-aviator-bahis siteleri-superbet-grandpashabet-casino siteleri-betkom-palacebet-dedebet-deneme bonusu-spinco-deneme bonusu veren siteler-kaçak bahis-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren siteler 2026-betkom-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren yeni siteler-casinofast-tipobet-casibom-maxwin-deneme bonusu-spinco-betwild-güvenilir bahis siteleri-sweet bonanza-sweet bonanza-misli-betsin-stake-sweet bonanza-asyabahis-ramadabet-betboo-xslot-superbahis-deneme bonusu veren siteler-oleybet-kaçak iddaa-misli-deneme bonusu veren yeni siteler-damabet-pusulabet-artemisbet-limanbet-piabellacasino-1xbet-betewin-betsin-canlı casino siteleri-betturkey-tokyobet-meritbet-pincocasino-pincocasino-gates of olympus-royalbet-ritzbet-deneme bonusu-pusulabet-pusulabet-betenerji-misty-misty-mostbet-mostbet-bettilt-bahsegel-nerobet-meritking-meritking-trwin-holiganbet-matadorbet-kaçak bahis-canlı bahis siteleri-betwild-jojobet-sahabet-aviator-marsbahis-palacebet-enbet-mariobet-damabet-exonbet-deneme bonusu veren yeni siteler-tokyobet-sweet bonanza-güvenilir casino siteleri-casino siteleri-deneme bonusu veren yeni siteler-kralbet-güvenilir bahis siteleri-slotella-royalbet-aviator-betturkey-canlı casino siteleri-sweet bonanza-slot siteleri-kaçak iddaa-kaçak iddaa-kaçak bahis-güvenilir casino siteleri-güvenilir casino siteleri-güvenilir bahis siteleri-gates of olympus-gates of olympus-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren siteler 2026-casino siteleri-canlı casino siteleri-canlı bahis siteleri-bahis siteleri-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-