Chapter 6 Natural Vegetation and Wild Life (Hindi Medium)

पाठगत प्रश्न

1. भारत में शीतोष्ण सदाबहार एवं शीतोष्ण पर्णपाती वन कहाँ पाए जाते हैं? उन राज्यों के नाम बताएँ। (एन०सी०ई०आर०टी० पाठ्यपुस्तक, पेज-41)
उत्तर भारत में शीतोष्ण सदाबहार वन उत्तरी-पूर्वी भारत में हिमालय के उन पर्वतीय भागों में पाए जाते हैं जो असम, अरुणाचल प्रदेश और सिक्किम राज्य में आते हैं। शीतोष्ण पर्णपाती वन उत्तरांचल और हिमाचल प्रदेश के हिमालय के शिवालिक क्षेत्रों में पाए जाते हैं।

2. भारत में अधिकतर किस प्रकार के वन पाए जाते हैं। (एन०सी०ई०आर०टी० पाठ्यपुस्तक, पेज-41)
उत्तर भारत में अधिकतर उष्णकटिबंधीय पर्णपाती वन पाए जाते हैं। ये भारत में सबसे बड़े क्षेत्र में फैले हुए वन हैं।

3. ब्राजील के उष्णकटिबंधीय सदाबहार वने इतने विशाल हैं कि पृथ्वी के फेफड़े की तरह प्रतीत होते हैं। आप बता सकते हैं, क्यों? (एन०सी०ई०आर०टी० पाठ्यपुस्तक, पेज-40)
उत्तर ब्राजील के उष्णकटिबंधीय क्षेत्र में लगभग वर्षभर वर्षा होती है, इसलिए इन क्षेत्रों में काफी पेड़-पौधे उगते हैं और ये पेड़-पौधे इतने घने हो गए हैं कि एक वृक्ष सूर्य के प्रकाश ग्रहण करने के लिए दूसरे पेड़ों से भी बढ़ जाते हैं। इसलिए इन क्षेत्रों के वृक्षों की लम्बाई भी काफी अधिक है। विषुवत रेखीय प्रदेश ब्राजील उत्तरी भागों से गुजरती है, इसलिए यह समस्त प्रदेश उष्णकटिबंधीय सदाबहार वनों से घिरा हुआ है, इसलिए ये वन पृथ्वी के फेफड़े की तरह प्रतीत होते हैं।

प्रश्न-अभ्यास
(पाठ्यपुस्तक से)

1. निम्न प्रश्नों के उत्तर दीजिए

(क) वनस्पतियों का विकास किन दो कारकों पर अधिकतर निर्भर करता है?
उत्तर वनस्पतियों का विकास निम्न दो कारकों पर निर्भर करता है-

  1. तापमान
  2. वर्षा।

(ख) प्राकृतिक वनस्पतियों की तीन मुख्य श्रेणियाँ कौन-सी हैं?
उत्तर
प्राकृतिक वनस्पति की तीन मुख्य श्रेणियाँ–

  1. वन
  2. घासस्थल
  3. काँटेदार झाडियाँ।

(ग) उष्ण कटिबंधीय सदाबहार वन के दो दृढ़ काष्ठ वाले पेड़ों के नाम बताएँ।
उत्तर
उष्ण कटिबंधीय सदाबहार वन के दो वृक्ष–

  1. एबोनी
  2. महोगनी।

(घ) विश्व के किस भाग में उष्णकटिबंधीय पर्णपाती वन पाए जाते हैं?
उत्तर उष्णकटिबंधीय पर्णपाती वन मुख्यत: भारत, उत्तरी आस्ट्रेलिया एवं मध्य अमेरिका के बड़े हिस्सों में पाए जाते हैं।

(च) नींबू-वंश (सिट्स) के फल किस जलवायु में उगाए जाते हैं?
उत्तर भूमध्य सागरीय जलवायु में नींबू-वंश के फल उगाए जाते हैं।

(छ) शंकुधारी वन के कोई चार उपयोग बताएँ।
उत्तर शंकुधारी वनों के प्रमुख चार उपयोग

  1. इन शंकुधारी वनों के वृक्षों के काष्ठ का उपयोग लुगदी बनाने के लिए किया जाता है, जो सामान्य तथा अखबारी कागज़ बनाने के काम आती है।
  2. नरम काष्ठ का उपयोग माचिस एवं पैकिंग के लिए बक्से बनाने के लिए भी किया जाता है।
  3. रजत लोमड़ी, मिंक, ध्रुवीय भालू जैसे जानवरों के शरणस्थली हैं।
  4. घरेलू ईंधन के रूप में इनकी लकड़ियों का उपयोग किया जाना।

(ज) विश्व के किन भागों में मौसमी घासस्थल पाए जाते हैं?
उत्तर शीतोष्ण कटिबंधीय क्षेत्रों में मौसमी घासस्थल पाए जाते हैं।

2. सही (✓) उत्तर चिह्नित कीजिए

(क) काई एवं लाइकेन पाए जाते हैं।

  1. रेगिस्तानी वनस्पति में
  2. उष्णकटिबंधीय सदाबहार वन में
  3. टुंड्रा वनस्पति में

उत्तर 3. टुंड्रा वनस्पति में

(ख) काँटेदार झाड़ियाँ मिलती हैं।

  1. गर्म एवं आई, उष्णकटिबंधीय जलवायु में
  2. गर्म एवं शुष्क, रेगिस्तानी जलवायु में
  3. ठंडी ध्रुवीय जलवायु में

उत्तर 2. गर्म एवं शुष्क, रेगिस्तानी जलवायु में

(ग) उष्णकटिबंधीय सदाबहार वने का एक सामान्य जानवर :

  1. बंदर
  2. जिराफ़
  3. ऊँट

उत्तर 1. बंदर

(घ) शंकुधारी वन की महत्त्वपूर्ण वृक्ष प्रजाति :

  1. रोज़वुड
  2. चीड़
  3. सागवान

उत्तर 2. चीड़

(च) स्टेपी घासस्थल पाए जाते हैं :

  1. दक्षिण अफ्रीका
  2. आस्ट्रेलिया
  3. मध्य एशिया

उत्तर 3. मध्य एशिया

3. निम्नलिखित स्तंभों को मिलाकर सही जोड़े बनाइए –

NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 6 (Hindi Medium) 1

उत्तर

NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 6 (Hindi Medium) 2

4. कारण बताइए –

(क) ध्रुवीय प्रदेशों में रहने वाले जानवरों की फ़र एवं त्वचा मोटी होती है।
उत्तर ध्रुवीय प्रदेशों में रहने वाले जानवरों के शरीर पर मोटा फर एवं मोटी चमड़ी होती है, जो उन्हें काफी ठंडी जलवायु से सुरक्षित रख सके।

(ख) उष्णकटिबंधीय पर्णपाती वन, शुष्क मौसम में अपनी पत्तियाँ गिरा देते हैं।
उत्तर उष्णकटिबंधीय पर्णपाती वन शुष्क मौसम में अपनी पत्तियाँ गिरा देते हैं, ये वन मानसूनी जलवायु वाले क्षेत्रों में पाए जाते हैं, जहाँ मौसमी परिवर्तन होते रहते हैं। इन वनों में पाए जाने वाले वृक्ष जल संरक्षित रखने के लिए शुष्क मौसम में अपनी पत्तियाँ गिरा देते हैं।

(ग) वनस्पति के प्रकार एवं सघनता एक स्थान से दूसरे स्थान पर बदलती रहती है।
उत्तर ऊँचाई में परिवर्तन के साथ जलवायु में परिवर्तन होता है तथा इसके कारण प्राकृतिक वनस्पति में भी बदलाव आता है। जलवायु में निम्न परिवर्तन के कारण वनस्पति के प्रकार और सघनता में बदलाव आते हैं

  1. विभिन्न स्थानों के तापमान में अन्तर के कारण।
  2. विभिन्न स्थानों के वर्षा में विभिन्नता के कारण।
  3. भूमि की ढाल एवं मृदा की पुरत की मोटाई में विभिन्नता के कारण।

5. क्रियाकलाप –

(क) विश्व के विभिन्न भागों के वनों एवं घास स्थलों के चित्र एकत्र करें। प्रत्येक चित्र के नीचे इससे संबंधित एक वाक्य लिखें।
(ख) वर्षावन, घासस्थल एवं शंकुधारी वन का एक कोलाज बनाएँ।
उत्तर उपरोक्त क्रियाकलापों (क एवं ख) को अपने सहपाठियों एवं अध्यापक की सहायता से पूर्ण कीजिए। इस कार्य में सहायता के लिए नीचे कुछ चित्र दिए गए हैं।

NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 6 (Hindi Medium) 3
NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 6 (Hindi Medium) 4
NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 6 (Hindi Medium) 5
NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 6 (Hindi Medium) 6

6. आओ खेलें

नीचे दी गई वर्ग पहेली में शब्द छिपे हैं। ये सब वनस्पतियों एवं वन्य जीवों से संबंधित हैं। ये शब्द क्षैतिज एवं उर्ध्वाधर रूप में दिए गए हैं। इनसे दो शब्दों की पहचान आपके लिए की गई है। अपने दोस्त से मिलकर बाकी शब्दों की पहचान करें।

नोट : पहेली के उत्तर अँग्रेजी के शब्दों में हैं।

NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 6 (Hindi Medium) 7

उत्तर

NCERT Solutions for Class 7 Social Science Geography Chapter 6 (Hindi Medium) 8
0:00
0:00

sahabet-matadorbet-sweet bonanza-deneme bonusu veren siteler 2026-radissonbet-kaçak iddaa-aviator-trwin-superbahis-matadorbet-matadorbet-superbet-deneme bonusu veren yeni siteler-slotday-xslot-bahibom-anadoluslot-slotday-radissonbet-casibom-casinofast-cratosroyalbet-asyabahis-asyabahis-betboo-betboo-youwin-youwin-superbahis-oleybet-1xbet-betmatik-artemisbet-bets10-deneme bonusu veren siteler 2026-tarafbet-baywin-superbahis-mersobahis-slotella-yeni slot siteleri-ritzbet-slot siteleri-canlı bahis siteleri-hitbet-celtabet-pusulabet-betano-betano-1xbet-mariobet-betmatik-betmatik-betenerji-misty-misty-güvenilir casino siteleri-misli-bahis siteleri-dedebet-bahsegel-bahsegel-meritking-holiganbet-holiganbet-bets10-ramadabet-bets10-casibom-casibom-ngsbahis-jojobet-marbahis-marbahis-asyabahis-tarafbet-yeni slot siteleri-superbahis-superbahis-oleybet-oleybet-misli-1xbet-artemisbet-slot siteleri-limanbet-limanbet-piabellacasino-baywin-mersobahis-almanbahis-pincocasino-pincocasino-savoycasino-exonbet-anadoluslot-betano-betano-madridbet-mariobet-mariobet-goldenbahis-betmatik-betenerji-misty-misty-betmatik-mostbet-bettilt-maxwin-meritking-venombet-holiganbet-betturkey-matadorbet-goldenbahis-cratosroyalbet-grandpashabet-casibom-jojobet-jojobet-bahibom-venombet-sahabet-aviator-bahis siteleri-superbet-grandpashabet-casino siteleri-betkom-palacebet-dedebet-deneme bonusu-spinco-deneme bonusu veren siteler-kaçak bahis-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren siteler 2026-betkom-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren yeni siteler-casinofast-tipobet-casibom-maxwin-spinco-betwild-güvenilir bahis siteleri-sweet bonanza-sweet bonanza-misli-betsin-stake-sweet bonanza-asyabahis-ramadabet-betboo-xslot-superbahis-deneme bonusu veren siteler-oleybet-kaçak iddaa-misli-deneme bonusu veren yeni siteler-damabet-artemisbet-limanbet-1xbet-betewin-betsin-betturkey-tokyobet-meritbet-pincocasino-gates of olympus-royalbet-deneme bonusu-pusulabet-pusulabet-betenerji-misty-misty-mostbet-mostbet-bettilt-bahsegel-nerobet-meritking-meritking-trwin-matadorbet-kaçak bahis-betwild-sahabet-aviator-marsbahis-palacebet-mariobet-damabet-exonbet-deneme bonusu veren yeni siteler-sweet bonanza-güvenilir casino siteleri-deneme bonusu veren yeni siteler-kralbet-güvenilir bahis siteleri-slotella-royalbet-aviator-betturkey-canlı casino siteleri-sweet bonanza-slot siteleri-kaçak iddaa-kaçak iddaa-kaçak bahis-güvenilir casino siteleri-güvenilir casino siteleri-güvenilir bahis siteleri-gates of olympus-gates of olympus-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren siteler 2026-casino siteleri-canlı casino siteleri-bahis siteleri-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-kralbet-ritzbet-casino siteleri-