Chapter 7 राष्ट्रीय अर्थव्यवस्था की जीवन रेखाएँ

In Text Questions and Answers

पृष्ठ 85

प्रश्न 1. 
राष्ट्रीय राजमार्ग संख्या 2 व 3 के मार्ग पर आने वाले स्थानों के नाम बतायें।
उत्तर:
राष्ट्रीय राजमार्ग संख्या-2- दिल्ली-फरीदाबाद-बल्लभगढ़-पलवल-कोसीकलां-मथुरा-आगरा-इटावाकानपुर-इलाहाबाद-वाराणसी-औरंगाबाद-चम्पारन-सिरसा-आसनसोल-रानीगंज-कोलकाता।
राष्ट्रीय राजमार्ग संख्या 3- आगरा-धौलपुर-मुरैना-ग्वालियर-शिवपुरी-इन्दौर-धूले-नासिक-मुम्बई। 

पृष्ठ 87

प्रश्न 2. 
वर्तमान रेल प्रखण्ड व उनके मुख्यालय बतायें। 
उत्तर:

पृष्ठ 91

प्रश्न 3. 
उत्तर-पूर्वी राज्यों में वायु परिवहन अधिक महत्वपूर्ण क्यों है?
उत्तर:
ऊबड़-खाबड़ भूमि, सघन वनीय क्षेत्र, अनेक नदी-नाले, तीव्रगामी जल स्रोत, बाढ़ का लगातार आना, सड़कें तथा रेलें बिछाना खर्चीला तथा कठिन होने के कारण उत्तर-पूर्वी राज्यों में वायु परिवहन अधिक महत्वपूर्ण है।

प्रश्न 4. 
एयर इण्डिया से जुड़े देशों के नाम बतायें।
उत्तर:
चीन, पाकिस्तान, श्रीलंका, बांग्लादेश, नेपाल, भूटान, मालदीव, अफगानिस्तान, इराक, ईरान, संयुक्त अरब अमीरात, मलेशिया, थाइलैंड, कुवैत, सऊदी अरब, सिंगापुर, म्यांमार आदि देश एयर इण्डिया से जुड़े हुए हैं।

Textbook Questions and Answers

1. बहुवैकल्पिक प्रश्न-

(i) निम्न में से कौनसे दो दूरस्थ स्थित स्थान पूर्वी-पश्चिमी गलियारे से जुड़े हैं-
(क) मुम्बई तथा नागपुर
(ख) मुम्बई और कोलकाता 
(ग) सिलचर तथा पोरबन्दर
(घ) नागपुर तथा सिलिगुडी 
उत्तर:
(ग) सिलचर तथा पोरबन्दर

(ii) निम्नलिखित में से परिवहन का कौनसा साधन वहनान्तरण हानियों तथा देरी को घटाता है-
(क) रेल परिवहन 
(ख) पाइप लाइन 
(ग) सड़क परिवहन 
(घ) जल परिवहन 
उत्तर:
(ख) पाइप लाइन 

(iii) निम्न में से कौनसा राज्य हजीरा-विजयपुर-जगदीशपुर पाइप लाइन से नहीं जुड़ा है-
(क) मध्य प्रदेश
(ख) गुजरात 
(ग) महाराष्ट्र 
(घ) उत्तर प्रदेश 
उत्तर:
(ग) महाराष्ट्र 

(iv) इनमें से कौनसा पत्तन पूर्वी तट पर स्थित है जो कि अन्तःस्थलीय तथा अधिकतम गहराई का पत्तन है तथा पूर्ण सुरक्षित है-
(क) चेन्नई
(ख) तूतीकोरिन 
(ग) पारादीप 
(घ) विशाखापट्टनम
उत्तर:
(घ) विशाखापट्टनम

(v) निम्न में से कौनसा परिवहन साधन भारत में प्रमुख साधन है-
(क) पाइप लाइन 
(ख) सड़क परिवहन 
(ग) रेल परिवहन 
(घ) वायु परिवहन 
उत्तर:
(ख) सड़क परिवहन 

(vi) निम्न में से कौनसा शब्द दो या अधिक देशों के व्यापार को दर्शाता है-
(क) आन्तरिक व्यापार 
(ख) बाहरी व्यापार 
(ग) अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार 
(घ) स्थानीय व्यापार
उत्तर:
(ग) अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार 

2. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लगभग 30 शब्दों में दीजिये-

प्रश्न (i) 
सड़क परिवहन के तीन गुण बताएँ। 
उत्तर:

प्रश्न (ii) 
रेल परिवहन कहाँ पर अत्यधिक सुविधाजनक परिवहन साधन है तथा क्यों?
उत्तर:
रेल परिवहन मैदानी भागों में अत्यधिक सुविधाजनक परिवहन साधन है क्योंकि-

प्रश्न (iii) 
सीमान्त सड़कों का महत्व बताएँ।
उत्तर:
सीमान्त सड़कों ने दुर्गम क्षेत्रों में अभिगम्यता बढ़ाई है। उत्तरी तथा पूर्वी क्षेत्रों में सामरिक कार्यों को सम्पन्न करने में सहायता प्रदान की है तथा इन क्षेत्रों के आर्थिक विकास में सहायक हुई हैं।

प्रश्न (iv) 
व्यापार से आप क्या समझते हैं? स्थानीय व अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार में अन्तर स्पष्ट करें।
उत्तर:
व्यापार से तात्पर्य-व्यक्तियों, क्षेत्रों, दो या दो से अधिक देशों के मध्य वस्तुओं और सेवाओं के आदान-प्रदान को व्यापार कहते हैं।

स्थानीय व अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार में अन्तर 

स्थानीय व्यापार

अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार

1. एक क्षेत्र में व्यक्तियों तथा स्थानों के बीच होने वाले व्यापार को स्थानीय व्यापार कहते हैं।

1. दो या दो से अधिक देशों के बीच होने वाले व्यापार को अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार कहते हैं।

2. स्थानीय व्यापार स्थानीय लोगों के बीच में होता है।

2. अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार दो या दो से अधिक देशों के बीच होता।

3. स्थानीय व्यापार के दो अंग बेचना तथा खरीदना हैं।

3. अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार के दो अंग निर्यात तथा आयात हैं।

4. स्थानीय व्यापार में देश का धन देश में ही रहता है।

4. अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार में विदेशी मुद्रा का आदान-प्रदान होता है। 

3. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लगभग 120 शब्दों में दीजिये-

प्रश्न (i) 
परिवहन तथा संचार के साधन किसी देश की जीवन रेखा तथा अर्थव्यवस्था क्यों कहे जाते हैं?
उत्तर:
परिवहन तथा संचार के साधन किसी देश की जीवन रेखा तथा अर्थव्यवस्था को मजबूत आधार प्रदान करते हैं। इसे निम्नलिखित बिन्दुओं के अन्तर्गत स्पष्ट किया गया है-
(1) उत्पादक तथा उपभोक्ताओं को मिलाने में सहायक-परिवहन के साधनों द्वारा कच्चा मालं कलकारखानों में भेजा जाता है और तैयार माल उपभोक्ताओं तक पहुँचाया जाता है। थल परिवहन में ट्रक एवं रेलों द्वारा माल ढोया जाता है। तटीय भागों तथा विदेशों से माल आयात एवं निर्यात करने में जल परिवहन का प्रमुख स्थान है। इस प्रक्रिया से आर्थिक विकास को गति प्राप्त होती है।

(2) आवागमन में सहायक-परिवहन के साधन लोगों को उनके गन्तव्य तक ले जाने के प्रमुख माध्यम हैं। ये किसी देश की जीवन रेखा हैं।

(3) राष्ट्रीय एकता में सहायक-संचार एवं परिवहन के साधन देश के निवासियों को एक-दूसरे से जोड़ने में अपनी महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। उन्हें एक प्रदेश से दूसरे प्रदेश व एक स्थान से दूसरे स्थान को देखने व समझने का अवसर प्रदान करते हैं। इससे उनमें राष्ट्रीय एकता की भावना बलवती होती है। संचार के साधन सम्पर्क स्थापित करने में सहायक होते हैं।

(4) मनोरंजन के साधन संचार के साधन मानव समुदाय को स्वस्थ मनोरंजन प्रदान करते हैं, उनके ज्ञान में वृद्धि करते हैं तथा देश-विदेश को जानने-समझने की उनमें जागरूकता उत्पन्न करते हैं।

(5) नवीनतम जानकारियाँ मिलना-संचार के साधनों द्वारा किसानों को नई-नई तकनीकी, उत्तम कोटि के बीजों, कृषि उत्पादों के उचित मूल्यों की जानकारी प्राप्त होती है। इनके द्वारा विभिन्न उत्पादों को विज्ञापन की सहायता से लोकप्रिय बनाया जाता है।

(6) वैश्वीकरण में वृद्धि-संचार के साधनों के माध्यम से देश-विदेश के समाचारों, घटनाओं, परिघटनाओं को घर बैठे ही सुना एवं देखा जा सकता है। इन साधनों ने वैश्वीकरण के द्वार खोल दिए हैं।

प्रश्न (ii) 
पिछले पन्द्रह वर्षों में अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार की बदलती प्रवृत्ति पर एक लेख लिखें।
उत्तर:
स्वतंत्रता प्राप्ति के उपरान्त से भारत के अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार का स्वरूप लगातार बदलता रहा है। वर्तमान समय के वैश्वीकरण के युग में इसमें तीव्र गति से परिवर्तन आ रहे हैं। विगत पन्द्रह वर्षों में इसमें होने वाले मुख्य परिवर्तनों का वर्णन इस प्रकार है-

प्रश्न-प्रश्न पहेली 
1. उत्तरी-दक्षिणी गलियारे (corridor) का उत्तरी छोर। 
2. राष्ट्रीय राजमार्ग संख्या-2 का नाम। 
3. दक्षिण रेलवे खंड का मुख्यालय। 
4. 1.676 मीटर चौड़ाई वाले रेल मार्ग का नाम। 
5. राष्ट्रीय राजमार्ग संख्या-7 का दक्षिणतम किनारा। 
6. एक नदीय पत्तन।
7. उत्तरी भारत का व्यस्ततम रेलवे जंक्शन। 
क्षैतिज, ऊर्ध्वाधर तथा विकर्ण रूप से शुरु करते हुए देश के विभिन्न गंतव्यों को चिह्नित करें। 
[नोट: पहेली के उत्तर अंग्रेजी के शब्दों में हैं।]
उत्तर:

1. SRINAGAR
2. SHER SHAH SURI MARG 
3. CHENNAI 
4. BROAD GAUGE 
5. KANYAKUMARI
6. KOLKATA
7. MUGHALSARAI

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

0:00
0:00

slot siteleri-sahabet-matadorbet-sweet bonanza-deneme bonusu veren siteler 2026-radissonbet-kaçak iddaa-aviator-trwin-deneme bonusu veren yeni siteler-superbahis-matadorbet-sahabet-matadorbet-superbet-deneme bonusu veren yeni siteler-slotday-xslot-kralbet-bahibom-anadoluslot-slotday-radissonbet-casibom-casinofast-cratosroyalbet-asyabahis-asyabahis-betboo-betboo-youwin-youwin-superbahis-oleybet-1xbet-betmatik-artemisbet-bets10-deneme bonusu veren siteler 2026-tarafbet-baywin-superbahis-mersobahis-slotella-yeni slot siteleri-ritzbet-slot siteleri-canlı bahis siteleri-hitbet-celtabet-pusulabet-betano-betano-betewin-1xbet-mariobet-betmatik-betmatik-betenerji-misty-misty-güvenilir casino siteleri-misli-bahis siteleri-dedebet-bahsegel-bahsegel-meritking-holiganbet-holiganbet-bets10-ramadabet-bets10-casibom-casibom-ngsbahis-jojobet-marbahis-marbahis-asyabahis-tarafbet-yeni slot siteleri-superbahis-superbahis-oleybet-oleybet-misli-1xbet-artemisbet-slot siteleri-limanbet-limanbet-piabellacasino-baywin-mersobahis-almanbahis-pincocasino-pincocasino-savoycasino-exonbet-anadoluslot-betano-betano-madridbet-mariobet-mariobet-goldenbahis-betmatik-betenerji-misty-misty-betmatik-mostbet-bettilt-maxwin-meritking-venombet-holiganbet-betturkey-matadorbet-goldenbahis-cratosroyalbet-grandpashabet-casibom-jojobet-jojobet-bahibom-venombet-sahabet-aviator-aviator-bahis siteleri-superbet-grandpashabet-casino siteleri-betkom-palacebet-dedebet-deneme bonusu-spinco-deneme bonusu veren siteler-kaçak bahis-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren siteler 2026-betkom-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren yeni siteler-casinofast-tipobet-casibom-maxwin-deneme bonusu-spinco-betwild-güvenilir bahis siteleri-sweet bonanza-sweet bonanza-misli-betsin-stake-sweet bonanza-asyabahis-ramadabet-betboo-xslot-superbahis-deneme bonusu veren siteler-oleybet-kaçak iddaa-misli-deneme bonusu veren yeni siteler-damabet-pusulabet-artemisbet-limanbet-piabellacasino-1xbet-betewin-betsin-canlı casino siteleri-betturkey-tokyobet-meritbet-pincocasino-pincocasino-gates of olympus-royalbet-ritzbet-deneme bonusu-pusulabet-pusulabet-betenerji-misty-misty-mostbet-mostbet-bettilt-bahsegel-nerobet-meritking-meritking-trwin-holiganbet-matadorbet-kaçak bahis-canlı bahis siteleri-betwild-jojobet-sahabet-aviator-marsbahis-palacebet-enbet-mariobet-damabet-exonbet-deneme bonusu veren yeni siteler-tokyobet-sweet bonanza-güvenilir casino siteleri-casino siteleri-deneme bonusu veren yeni siteler-kralbet-güvenilir bahis siteleri-slotella-royalbet-aviator-betturkey-canlı casino siteleri-sweet bonanza-slot siteleri-kaçak iddaa-kaçak iddaa-kaçak bahis-güvenilir casino siteleri-güvenilir casino siteleri-güvenilir bahis siteleri-gates of olympus-gates of olympus-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren siteler 2026-casino siteleri-canlı casino siteleri-canlı bahis siteleri-bahis siteleri-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-matadorbet-