Chapter 7 तृतीयक और चतर्थ क्रियाकलाप

🎧12:35 मिनट🚀 में सुनकर करें याद🎧

Class 12 GeographyChapter 7 तृतीयक और चतर्थ क्रियाकलाप

अध्याय-7 तृतीयक और चतुर्थ क्रियाकलाप

1. निम्न में से कौनसा एक तृतीयक क्रियाकलाप है-

(1) व्यापार

(2) परिवहन

(3) संचार

(4) उपरोक्त सभी                      (4)

2. निम्न में से कौनसा क्रियाकलाप चतुर्थ सेक्टर से सम्बन्धित है-

(1) सूचना का संग्रहण

(2) उत्पादन और प्रकीर्णन

(3) अनुसंधान और विकास

(4) उपरोक्त सभी                      (4)

3. वैश्विक संचार तंत्र में वास्तविक क्रांति का सूत्रपात किसके माध्यम से हुआ है-

(1) टेलीफोन

(2) इंटरनेट

(3) रेडियो

(4) ईमेल                      (2)

4. कुल पंजीकृत रोजगारों एवं राजस्व की दृष्टि से विश्व का सबसे बड़ा तृतीयक क्रियाकलाप है-

(1) पर्यटन

(2) संचार

(3) परिवहन

(4) अनुसंधान                (1)

5. संचार सेवाओं में किसका प्रेषण सम्मिलित है

(1) शब्दों और संदेशों का

(2) तथ्यों और विचारों

(3) उपरोक्त दोनों

(4) इनमें से कोई नहीं               (3)

6. निम्नलिखित में से कौनसा सेक्टर दिल्ली, मुम्बई, चेन्नई एवं कोलकाता में सर्वाधिक रोजगार प्रदान करता है-

(1) प्राथमिक

(2) द्वितीयक

(3) पर्यटन

(4) सेवा                        (4)

7. परिवहन दूरी को मापने का प्रकार है-

(1) किलोमीटर दूरी

(2) समय दूरी

(3) लागत दूरी

(4) उपरोक्त सभी                      (4)

8. प्रत्येक सड़क जो दो नगरों को जोड़ती है कहलाती है-

उत्तर- योजक

9. विश्वविद्यालयी अध्यापन क्रियाकलाप ……………..... सेक्टर से सम्बन्धित है।

उत्तर- चतुर्थ

10. फुटकर व्यापार में वृहतम स्तर पर सर्वप्रथम नवाचार लाने वाले ……………. समुदाय थे।

उत्तर- उपभोक्ता सहकारी

11. परिवहन के सभी रूपों को ………………. पथ कहा जाता है।

उत्तर- संचार

12. अंतरिक्ष से सूचना का प्रसारण …………………. संचार करता है।

उत्तर- उपग्रह

13. जनसंचार माध्यम के उदाहरण लिखिए।

उत्तर- रेडियो, दूरदर्शन, समाचार पत्र, टेलीफोन आदि ।

14. विश्व में चिकित्सा पर्यटन के क्षेत्रों में उभरते देशों के नाम लिखिए।

उत्तर- भारत, थाइलैण्ड, सिंगापुर, मलेशिया

15. व्यावसायिक सेवाओं के उदाहरण लिखिए।

उत्तर- स्वास्थ्य की देखभाल, अभियांत्रिकी, विधि, प्रबन्धन आदि ।

16. नोड किसे कहते है ?

उत्तर- दो या अधिक मार्गो का संधि स्थल, एक उद्गम बिन्दु एक गंतव्य बिन्दु और मार्ग के सहारे बड़ा कस्बा नोड कहलाता है।

17. पर्यटकों के घरों में रूकने की व्यवस्था का गोवा व कर्नाटक में नाम बताइये ।

उत्तर- गोवा - हेरीटेज होम्स, कर्नाटक- मैडीकेरे और कूर्ग

18. विकासशील देश जैसे भारत में अंकीय विभाजक को कम करने हेतु सुझाव दीजिए।

उत्तर - महानगरों के समीप स्थित ग्रामीण क्षेत्रों में सूचना एवं प्रौद्योगिकी की पहुंच बढ़ायी जानी चाहिए।

19. द्वितीयक एवं तृतीयक क्रिया कलापों में मुख्य अन्तर लिखिए।

उत्तर- द्वितीयक क्रियाकलाप में उत्पादन तकनीक, मशीनरी और फैक्ट्री प्रक्रिया पर ध्यान दिया जाता है जबकि तृतीयक क्रियाकलाप कर्मियों की विशिष्टकृत कुशलताओं, अनुभव और ज्ञान पर निर्भर है।

20. परिवहन एवं संचार में अन्तर लिखिए।

उत्तर- परिवहन में व्यक्तियों, विनिर्मित माल को भौतिक रूप से एक स्थान से दूसरे स्थान पर ले जाया जाता है जबकि संचार में संदेशों, विचारों का विनिमय होता है।

21. परिवहन को प्रभावित करने वाले कारक लिखिए।

उत्तर- 1. जनसंख्या का आकार

2. उच्चावच

3. जलवायु का प्रकार

4. विभिन्न केन्द्रों के मध्य व्यापार का प्रारूप।

22. पर्यटन को प्रभावित करने वाले कारक लिखिए।

उत्तर- 1. अवकाश की मांग

2. परिवहन सुविधाओं का विकास।

23. फुटकर व्यापार क्या है ।

उत्तर - यह वह व्यापारिक क्रियाकलाप है जो उपभोक्ताओं को वस्तुओं का प्रत्यक्ष विक्रय किया जाता है। उदाहरण- फेरी, रहड़ी, ट्रक, डाक आदेश, दूरभाष, इंटरनेट आदि ।

24. थोक व्यापार की प्रमुख विशेषताएं लिखिए।

उत्तर- 1. थोक व्यापार का गठन बिचौलियों, सौदागरों द्वारा होता है।

2. थोक विक्रेता प्रायः फुटकर भंडारों को उधार देते है ।

3. बहुसंख्यक फुटकर भण्डार बिचौलिया स्त्रोत से पूर्ति करते है।

25. सुमेलित कीजिए-

1. द्वितीयक क्रियाकलाप                       2. गुलाबी कॉलर श्रमिक

2. तृतीय क्रियाकलाप                             1. नीला कॉलर श्रमिक

3. चतुर्थ क्रियाकलाप                              4. स्वर्ण कॉलर श्रमिक

4. पंचम क्रियाकलाप                              3. सफेद कॉलर श्रमिक

26. पर्यटन एवं पर्यटक प्रदेश को परिभाषित कीजिए ।

उत्तर- पर्यटन- यह एक यात्रा है जो मनोरंजन एवं प्रमोद के उद्देश्यों के लिए की जाती है।

पर्यटक प्रदेश :- ऐसा क्षेत्र जो स्मारकों, विरासत स्थलों, सांस्कृतिक, पर्यावरणीय विशेषताओं के कारण पर्यटकों को अपनी ओर आकर्षित करते है।

27. पर्यटन आकर्षण को प्रभावित करने वाले कारक लिखिए।

उत्तर- 1. जलवायु

2. भू-दृश्य

3. इतिहास एवं कला

4. संस्कृति और अर्थव्यवस्था

28. अंकीय विभाजक क्या है ?

उत्तर - विकसित देशों द्वारा अपने नागरिकों को सूचना एवं संचार प्रौद्योगिकी तक पहुँच एवं इससे प्राप्त लाभ उपलब्ध करा दिये जबकि विकासशील देश अभी सभी नागरिकों तक ICT की पहुँच सुनिश्चित नहीं कर सके। इसी को अंकीय विभाजक कहा जाता है।

29. चिकित्सा पर्यटन किसे कहते है ? भारत में चिकित्सा पर्यटन को बढ़ाने के लिए तीन सुझाव दीजिए ।

उत्तर- जब चिकित्सा उपचार को पर्यटन गतिविधि से जोड़ा जाता है तो इसे चिकित्सा पर्यटन कहा जाता है । विश्व स्तर पर सस्ती चिकित्सा सुविधाओं के कारण वर्ष 2005 में USA से 55,000 रोगियों ने भारत में चिकित्सा सुविधाओं का लाभ उठाया।

सुझाव:-

1. चिकित्सा सुविधाओं का विस्तार गुणवता में वृद्धि की जानी चाहिए।

2. चिकित्सकों को अत्यधिक तकनीकों में प्रशिक्षित किया जाना चाहिए।

3. चिकित्सा पर्यटन सुविधाओं का प्रचार-प्रसार किया जाना चाहिए।

30. व्यापारिक केन्द्र किसे कहते है? प्रकारों का वर्णन कीजिए ।

उत्तर- वे नगर एवं कस्बे जहाँ से व्यापार सम्बन्धित सम्पूर्ण गतिविधियां सम्पन्न होती है। व्यापारिक केन्द्र कहलाते है।

व्यापारिक केन्द्रों के प्रकारः-

1. ग्रामीण विपणन केन्द्र:-

- निकटवर्ती ग्रामीण बस्तियों का पोषण करते है।

- ये अर्धनगरीय केन्द्र होते है।

- व्यक्तिगत व व्यावसायिक सेवाएं विकसित नहीं होती है।

2. नगरीय बाजार केन्द्र:-

ये नगरीय बस्तियों का पोषण करते है।

- ये नगरीय व्यापारिक केन्द्र होते है ।

- यहाँ सभी प्रकार की वस्तुएं व सेवाएं उपलब्ध होती है।

31. चतुर्थ एवं पंचम क्रियाकलापों में अन्तर लिखिए।

उत्तर-

चतुर्थ क्रियाकलापः-पंचम क्रियाकलाप
1. यह अनुसंधान एवं विकास केन्द्रित हाते है।1. यह नवीन विचार व प्रौद्योगिक पर केन्द्रित होते है।
2. इसमें ज्ञानोन्मुखी कार्यो का समावेश होता है।2. इसमें निर्णय लेने एवं नीति निर्माण संबंधी कार्यो का समावेश होता है।
3. इसमें शिक्षक, चिकित्सक, लेखाकार शामिल है।3. इसमें नीति निर्माता वैज्ञानिक शामिल है।

32. बाह्यस्त्रोतन के कारण विभिन्न देशों में रोजगार के अवसरों का सृजन हुआ है। स्पष्ट कीजिए।

उत्तर- दक्षता को सुधारने एवं लागतों को घटाने के लिए किसी बाहरी अभिकरण या निकाय को काम सौपना बाह्यस्त्रोतन कहलाता है। जब बाह्य स्त्रोतन में कार्य समुद्रपार के स्थानों पर स्थानांतरित किया जाता है तो इसे अपरतन (आफशोरिंग) कहा जाता है। बाह्य स्त्रोतन का विकास उन देशों में हो रहा है जहां सस्ता एवं कुशल श्रम उपलब्ध है। अतः उन देशों से उत्प्रवास में भी कमी आयी है एवं रोजगार के नये अवसरों का सृजन हुआ है।

33. ज्ञान प्रक्रमण बाह्य स्त्रोतन एवं व्यवसाय प्रक्रमण बाह्य स्त्रोतन में अन्तर लिखिए ।

उत्तर- ज्ञान प्रक्रमण बाह्य स्त्रोतन में व्यवसाय प्रक्रमण बाह्य स्त्रोतन की तुलना में उच्च कुशलकर्मी सम्मिलित होते है एवं बेहतर व्यवसायिक अवसर होते है । ज्ञान प्रक्रमण बाह्य स्त्रोतन में अनुसंधान एवं विकास क्रियाएं, ई-लर्निंग, बौद्धिक सम्पदा, अनुसंधान, कानूनी व्यवसाय और बैंकिंग सेक्टर आते है।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

0:00
0:00

slot siteleri-sahabet-matadorbet-sweet bonanza-aviator-güvenilir casino siteleri-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu-bahis siteleri-güvenilir bahis siteleri-aviator-slot siteleri-casino siteleri-deneme bonusu veren yeni siteler-yeni slot siteleri-matadorbet-sahabet-deneme bonusu veren siteler 2026-matadorbet-bahis siteleri-tipobet-sahabet-deneme bonusu veren yeni siteler-güvenilir bahis siteleri-onwin-tipobet-sweet bonanza-güvenilir bahis siteleri-sweet bonanza-aviator-casino siteleri-sweet bonanza-sweet bonanza-aviator-aviator-asyabahis-asyabahis-stake-stake-sekabet-sekabet-betboo-betboo-youwin-youwin-superbahis-superbahis-oleybet-oleybet-1xbet-1xbet-artemisbet-artemisbet-limanbet-limanbet-piabellacasino-piabellacasino-baywin-baywin-mersobahis-mersobahis-almanbahis-almanbahis-meritbet-pincocasino-pincocasino-hitbet-hitbet-celtabet-celtabet-betano-betano-pusulabet-pusulabet-madridbet-madridbet-mariobet-betmatik-betmatik-betenerji-betenerji-misty-misty-mostbet-mostbet-bettilt-bettilt-bahsegel-bahsegel-meritking-meritking-holiganbet-holiganbet-bet365-bets10-bets10-casibom-casibom-jojobet-jojobet-marbahis-marbahis-asyabahis-asyabahis-stake-stake-sekabet-sekabet-betboo-betboo-superbahis-superbahis-oleybet-oleybet-misli-misli-1xbet-artemisbet-artemisbet-limanbet-limanbet-piabellacasino-piabellacasino-baywin-baywin-mersobahis-mersobahis-almanbahis-almanbahis-pincocasino-pincocasino-hitbet-hitbet-celtabet-celtabet-betano-betano-pusulabet-madridbet-mariobet-mariobet-betmatik-betmatik-betenerji-betenerji-misty-misty-mostbet-mostbet-bettilt-bahsegel-bahsegel-meritking-meritking-holiganbet-holiganbet-betturkey-betturkey-bet365-bet365-bets10-bets10-casibom-casibom-jojobet-jojobet-marsbahis-marsbahis-sweet bonanza-sweet bonanza-aviator-aviator-mariobet-bets10-güvenilir casino siteleri-aviator-aviator-aviator-bahis siteleri-bahis siteleri-bahis siteleri-casino siteleri-casino siteleri-casino siteleri-deneme bonusu-deneme bonusu-deneme bonusu-deneme bonusu veren siteler-deneme bonusu veren siteler-deneme bonusu veren siteler-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren yeni siteler-güvenilir bahis siteleri-güvenilir bahis siteleri-güvenilir bahis siteleri-güvenilir casino siteleri-güvenilir casino siteleri-güvenilir casino siteleri-slot siteleri-slot siteleri-slot siteleri-sweet bonanza-sweet bonanza-sweet bonanza-yeni slot siteleri-yeni slot siteleri-yeni slot siteleri-stake-stake-asyabahis-asyabahis-sekabet-sekabet-betboo-betboo-youwin-youwin-superbahis-superbahis-oleybet-oleybet-misli-misli-1xbet-artemisbet-1xbet-artemisbet-limanbet-limanbet-piabellacasino-piabellacasino-baywin-baywin-mersobahis-mersobahis-almanbahis-almanbahis-meritbet-meritbet-pincocasino-pincocasino-hitbet-hitbet-celtabet-celtabet-betano-betano-pusulabet-pusulabet-betenerji-betenerji-misty-misty-mostbet-mostbet-bettilt-bahsegel-bahsegel-meritking-meritking-holiganbet-holiganbet-bet365-bet365-bets10-casibom-casibom-jojobet-jojobet-marsbahis-marsbahis-enbet-enbet-enbet-enbet-enbet-enbet-enbet-enbet-enbet-deneme bonusu veren siteler-bet365-canlı casino siteleri-canlı casino siteleri-canlı bahis siteleri-canlı bahis siteleri-gates of olympus-gates of olympus-kaçak iddaa-kaçak iddaa-kaçak bahis-kaçak bahis-yeni slot siteleri-yeni slot siteleri-sweet bonanza-sweet bonanza-slot siteleri-slot siteleri-güvenilir casino siteleri-güvenilir casino siteleri-güvenilir bahis siteleri-güvenilir bahis siteleri-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren yeni siteler-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren siteler 2026-deneme bonusu veren siteler-deneme bonusu veren siteler-deneme bonusu-deneme bonusu-casino siteleri-casino siteleri-bahis siteleri-bahis siteleri-aviator-aviator-